Samotność młodzieży w otchłani TikToka

Przemysław Kaca

Żyjemy w czasach, w których każdy z nas może być twórcą, a każdy krótki filmik może stać się wizytówką doskonałości. Z tego powodu młodzież z jednej strony żyje pod presją dopasowania się do nierealnych standardów, z drugiej zaś z rosnącym poczuciem braku własnej wartości. Niezbędnym jest podejmowanie działań edukacyjnych, pomagających w zrozumieniu natury algorytmu atrakcyjności.

Presja w social mediach

We współczesnym świecie mediów społecznościowych proces porównywania się z innymi nabrał nowego wymiaru. Popularne aplikacje (takie jak TikTok) bazują na krótkich formach wideo i błyskawicznym przepływie treści. Platformy te stały się także przestrzenią dla młodzieży do budowania własnej tożsamości, co często podlega ocenianiu przez innych użytkowników. Użytkownicy popularnych aplikacji i mediów społecznościowych dążą do perfekcjonizmu. Pojawia się presja, stres, przemęczenie oraz wypalenie. Obawa przed „niewystarczająco dobrym” wyglądem może prowadzić do wycofania się z kontaktów offline.

Działanie TikToka oparte jest na tzw. dopamine loop, czyli mechanizmie uzależnienia od gratyfikacji w postaci komentarzy, polubień czy wyświetleń. Brak reakcji na prezentowane przez użytkownika treści może być traktowane jako odrzucenie. Wzmacnia się jego poczucie lęku przy jednoczesnej potrzebie dalszego udowadniania swojej wartości. W miejsce autentycznej samooceny może pojawiać się samoocena zależna od zewnętrznej walidacji.

Pustka emocjonalna

Obecnie TikTok stanowi dynamiczną i krótkotrwałą formę kontaktu, stając się jednocześnie symbolem powierzchownych relacji. Rozmowy coraz częściej przenoszą się na ekran, przyjaźnie do chmury danych, a emocje wyrażane są za pomocą emotikonek. TikTok stał się przestrzenią dla młodzieży szukającej uwagi, akceptacji i tożsamości. Aplikacja ta daje poczucie bycia częścią pewnej wielkiej wspólnoty, a otrzymane „serduszka” i komentarze przez wiele młodych osób odbierane są jako namiastka uznania, którego brakuje im na co dzień. Warto jednak zdawać sobie sprawę, że za kolorowym światem tych krótkich filmików coraz częściej kryje się poczucie pustki. W miejsce rozmowy wchodzą obrazkowe reakcje, zamiast spojrzenia w oczy – przesunięcie palcem. W przestrzeni online nie doświadcza się bliskości i obecności.

Paradoksalnie – im więcej „znajomych” w przestrzeni online, tym mniej bliskich w realnym życiu. Istotna jest umiejętność rozróżnienia świata kreowanego przez algorytmy od tego rzeczywistego. Bezcenną okazuje się edukacja w ramach cyfrowej higieny – ustalajmy ograniczenia czasu w aplikacjach, uczmy krytycznego myślenia, a przede wszystkim budujmy relacje poza ekranami, wówczas popularne aplikacje w codziennym funkcjonowaniu mogą okazać się narzędziem budowania własnej marki, a nie generującym poczucie pustki i niezadowolenia. U osób nadużywających mediów społecznościowych i aplikacji zwiększa się ryzyko samotności, stresu, lęku społecznego.

TikTok okazuje się ważnym źródłem danych o tym, w jaki sposób młodzież opisuje swoje uczucia związane z samotnością. Dostrzec można w tej przestrzeni lukę, a mianowicie – zbyt mało filmów tworzonych przez specjalistów zdrowia psychicznego. Uważam, że programy wsparcia psychicznego dla młodzieży powinny zwiększyć wykorzystanie TikToka jako kanału komunikacji, gdyż to w tym miejscu młode osoby często mówią o samotności i odrzuceniu emocjonalnym.

Uwolnij się od presji porównań!

TikTok sam w sobie nie jest przyczyną niskiej samooceny u młodzieży, jednak sposób korzystania z niego może znacząco wpływać na to, w jaki sposób młodzi ludzie postrzegają siebie. Zadaniem tej platformy było łączenie i inspirowanie młodych ludzi. Niestety, często zamienia się to w lustro zniekształcające rzeczywistość. Chcąc zrobić pierwszy krok w uwolnieniu się od presji porównań, należy mieć świadomość działających tam mechanizmów.

Po pierwsze, świadomie korzystaj z TikToka: zastanów się nad jakością konsumowanych treści, ogranicz kontakt z profilami wywołującymi frustrację czy niepokój.
Po drugie, dokonaj kuracji algorytmu, który reaguje na to, co oglądasz; dokonaj wyboru oglądanych treści.
Po trzecie, postaraj się monitorować własny rozwój – bez porównywania się i patrzenia na innych.
Po czwarte, rozwijaj samoświadomość, skupiając się na tym co „tu i teraz”. Praktyki uważności (mindfulness) zmniejszają skłonność do negatywnego porównywania.
Po piąte, otaczaj się specjalistami tworzącymi rzetelne treści, co pomoże w zrozumieniu emocji.

Wyniki badań

Badania przeprowadzone przez Polskie Towarzystwo Edukacji Medialnej (2023) wskazują, że 78% nastolatków w Polsce codziennie korzysta z mediów społecznościowych, a 62% deklaruje, iż szuka tam porad dotyczących emocji i relacji.

Badanie, które zostało opublikowane w czasopiśmie Computers in Human Behavior (2023), wykazało, iż częste porównywanie się z innymi użytkownikami TikToka koreluje z niższą samooceną, gorszym obrazem ciała oraz wyższym poziomem lęku społecznego. TikTok utrwala w użytkowniku porównania „w górę”, czyli częściej dochodzi do konfrontowania się z osobami, które postrzegane są jako atrakcyjniejsze, zdolniejsze czy szczęśliwsze. Z kolei badania Frontiers in Psychology (2024) dowodzą, że częste doświadczenie porównań „w górę” wiąże się ze wzrostem objawów depresyjnych i pogorszeniem nastroju. W momencie, gdy porównujemy się do idealnych obrazów, możemy mówić o społecznym stresorze, na co uwagę zwracają autorzy tych badań.

Porównywanie szczególnie mocno dotyka dziewczęta w wieku nastoletnim, dla których wygląd stał się kluczowym elementem samooceny. W badaniu #GlowUp: How TikTok beauty trends shape adolescent self-perception (University of Toronto, 2022) analizowano ponad 500 filmów oznaczonych hashtagiem #glowup. Wniosek: aż 78% filmików przedstawiało transformację od „gorszej” do „lepszej” wersji siebie, często z użyciem filtrów i makijażu. U nastoletnich widzów dostrzeżono spadek zadowolenia z własnego wyglądu. Mechanizm ten utrwala nierealistyczne standardy piękna.

Badanie Social comparison on TikTok: The role of body image and self-esteem przeprowadzone w 2023 roku pokazało, że częste porównywanie się na TikToku koreluje z niższą samooceną, gorszym obrazem ciała i wyższym poziomem lęku społecznego. Szczególnie wśród dziewczyn dostrzec można reagowanie na treści typu „fit-influencer”, „glow up” czy „what I eat in a day”. W badaniu pn. Problematic TikTok use and upward social comparison as predictors of depressive symptoms (2024) wysnuto następujący wniosek: tzw. porównywanie „w górę” (tj. do bogatszych, piękniejszych czy mądrzejszych) niesie ze sobą wyższe ryzyko objawów depresyjnych. W badanu pokazano, że ten rodzaj porównywania prowadzi do chronicznego niezadowolenia z siebie.

W social mediach dostrzec można jednak też potencjał prewencyjny i edukacyjny. Z badań The Therapeutic Potential of Social Media in Youth Mental Health (Journal of Adolescent Research, 2023) wynika, że użytkownicy w młodym wieku często obserwują konta specjalistów. Dzięki temu są w stanie lepiej rozumieć własne stany psychicznie, a także rozmawiać z dorosłymi o emocjach i szukać pomocy w realnym życiu. Specjaliści, tworząc treści online, pełnią współcześnie funkcję edukatorów i przewodników emocjonalnych dla młodzieży – pod warunkiem stosowania rzetelnych źródeł naukowych oraz oddzielania psychoedukacji od terapii. Istotne jest również zachowywanie zasad etyki zawodowej.

Ta obecność psychologów w mediach społecznościowych to nowy model wsparcia, wynikający z rosnących potrzeb młodych ludzi. W związku z powyższym powstają liczne materiały edukacyjne, tłumaczące w przystępny sposób trudne pojęcia psychologiczne, często w formie krótkich filmików. Dla wielu osób w wieku nastoletnim kontakt z psychologiem online może okazać się pierwszym krokiem do sięgnięcia po profesjonalne wsparcie w realnym świecie. Badanie Mental Health Professionals on Social Media: A New Frontier in Psychoeducation (Frontiers in Psychology, 2023) pokazuje, że aktywność terapeutów online redukuje stygmatyzację związaną z korzystaniem z terapii w realu, ale przede wszystkim zwiększa dostępność specjalistów.

Porady specjalistów – blaski i cienie

Z jednej strony media społecznościowe sprzyjają edukacji emocjonalnej nastolatków, z drugiej zaś pojawia się ryzyko, że w tej przestrzeni poza fachowymi treściami specjalistów pojawiać się będą również pseudoeksperci, czyli osoby bez kwalifikacji. Młodzież może być narażona na rozpowszechnianie uproszczonych bądź nieprawdziwych treści nt. zdrowia psychicznego. Użytkownicy, widząc na TikToku krótkie filmiki dotyczące zdrowia psychicznego, mogą dokonywać błędnej samodiagnozy, co w rezultacie może prowadzić do nieprawidłowych wniosków i decyzji dotyczących własnego zdrowia. Media społecznościowe umożliwiają szybki kontakt, jednak nie zachodzi w nich prawdziwy dialog terapeutyczny, który powinien być oparty na bezpośredniości i empatii. Występuje tu płytka interakcja emocjonalna.

Młodzież dorasta w świecie, w którym mocno zatarte zostały granice między życiem online i offline. Media społecznościowe pełnią rolę nie tylko rozrywkową, ale również edukacyjną i terapeutyczną. Efektem tego jest obecność specjalistów w sieci, którzy publikują treści dot. emocji, relacji, samooceny i zdrowia psychicznego. Treści psychoedukacyjne dostępne są w sieci w trybie 24/7 – zatem można z nich skorzystać w każdym momencie. Zalecana jest jednak ostrożność i rozwaga.