Zjawisko chemseksu. Charakterystyka i działania z obszaru redukcji szkód

Agnieszka Walendzik-Ostrowska

Chemseks – zjawisko łączące używanie substancji psychoaktywnych z aktywnością seksualną – stał się w ostatnich latach przedmiotem rosnącego zainteresowania badaczy, praktyków zdrowia publicznego oraz organizacji działających na rzecz społeczności LGBTQ+. Artykuł ma na celu przedstawienie kulturowego i społecznego kontekstu tego zjawiska, jego definicji, przyczyn podejmowania, potencjalnych zagrożeń oraz możliwości wdrażania strategii redukcji szkód.

Używanie substancji psychoaktywnych (SP) w kontekście aktywności seksualnej nie jest nowe ani specyficzne dla jednej grupy społecznej. Już w starożytności ludzie stosowali je, choć głównie w celach religijnych i rytualnych. W niektórych kulturach używano roślin lub związków jako afrodyzjaków, np. uznawano, że opium może wydłużać stosunek seksualny. Pejotl (roślina używana przez rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej i Środkowej) miał wpływ na libido i płodność u kobiet. W latach 60. XX wieku psychodeliki (np. LSD) były badane i stosowane również w kontekście seksualnym — ludzie wykorzystywali je do zwiększania doznań i intensyfikowania relacji seksualnych. Badacze zaczęli zwracać większą uwagę na zależności między zachowaniami seksualnymi a używaniem substancji psychoaktywnych dopiero w okresie pojawienia się epidemii AIDS. Od połowy lat 80. ubiegłego wieku prowadzone badania koncentrowały się przede wszystkim na czynnikach zwiększających prawdopodobieństwo zakażenia HIV, takich jak m.in. korzystanie z niesterylnych narzędzi do iniekcji, podejmowanie ryzykownych kontaktów seksualnych pod wpływem substancji, współżycie z partnerami używającymi narkotyków czy świadczenie usług seksualnych w celu zdobycia środków na narkotyk. W literaturze porusza się również temat używania substancji w kontekście przemocy seksualnej, np. tzw. pigułki gwałtu. Natomiast zjawisko chemseksu zostało po raz pierwszy odnotowane w Londynie na przełomie XX i XXI wieku przez osoby działające na rzecz redukcji szkód w środowisku MSM (mężczyzn utrzymujących kontakty seksualne z mężczyznami). Charakteryzuje je specyficzny zestaw cech, który odróżnia je od innych sytuacji łączenia seksu z substancjami psychoaktywnymi — zarówno pod względem grupy osób zaangażowanych, jak i motywów sięgania po substancje. Opisując to zjawisko, należy także uwzględnić kontekst epidemii HIV, w tym zwłaszcza społeczne postrzeganie choroby oraz stosunek otoczenia do osób żyjących z HIV.

Zjawisko chemseksu należy do kategorii opisywanej w literaturze anglojęzycznej jako sexualized drug use (SDU), co dosłownie oznacza „seksualne użycie narkotyków” bądź „użycie narkotyków do celów seksualnych”1. Odnosi się ono do intencjonalnego przyjmowania różnych substancji psychoaktywnych przed lub podczas aktywności seksualnej. Natomiast określenie „chemseks” odnosi się do używania określonych substancji psychoaktywnych („chems”), przed i/lub w trakcie kontaktów seksualnych, przez gejów, mężczyzn biseksualnych i innych MSM, często w trakcie spotkań aranżowanych za pośrednictwem aplikacji randkowych. Orientacja psychoseksualna ma tu mniejsze znaczenie, istotny jest fakt podejmowania kontaktów seksualnych z osobą tej samej płci. Dlatego nie każde użycie SP do aktywności seksualnej będzie chemseksem, ale każdy chemseks będzie zjawiskiem należącym do kategorii SDU.

Słowo „chemseks” to połączenie „chems” (chemikalia, narkotyki) i seksu. W Londynie pod koniec lat 90. XX wieku „chems” było slangowym określeniem używanym wśród gejów, którzy kontaktowali się z dilerami przez SMS albo telefon, by zdobyć określone substancje2. Najczęściej używane środki to GHB/GBL, katynony (np. mefedron) czy krystaliczna metamfetamina. Charakteryzują się one specyficznymi właściwościami: obniżają lęk, podnoszą nastrój, zwiększają napięcie seksualne, wydłużają czas aktywności (dzięki wydłużeniu czasu erekcji i opóźnianiu ejakulacji), a dzięki silnej aktywacji układu dopaminergicznego znacząco zwiększają doznania, mogą ułatwiać powtarzanie zachowań i prowadzić do zwiększonego ryzyka uzależnienia.

Istnieją specyficzne powody praktykowania chemseksu połączone z kulturowymi i społecznymi postawami wobec populacji gejów i innych MSM oraz zakażenia HIV. Historyczna dyskryminacja osób nieheteronormatywnych sprawiła, że bezpieczne przestrzenie społeczne były ograniczone do barów, klubów i imprez. To sprzyjało utrwaleniu wzorców rekreacyjnego używania substancji. Ponadto używanie substancji wśród niektórych osób identyfikowanych jako MSM bywa postrzegane w kategorii elementu kultury klubowej czy społecznej, co może wzmacniać presję konformizmu. Nie bez znaczenia jest także stygmatyzacja ze względu na orientację seksualną, doświadczenia przemocy lub odrzucenia – mogą prowadzić do używania substancji jako sposobu radzenia sobie ze stresem. Ponadto, lęk społeczny, zinternalizowana homofobia oraz obawy związane z intymnością mogą skłaniać do używania substancji w celu obniżenia napięcia. W tym kontekście warto przywołać teorię stresu mniejszościowego, zakładającą, że osoby należące do stygmatyzowanych grup mniejszościowych doświadczają chronicznego stresu związanego z dyskryminacją, co może sprzyjać angażowaniu się w zachowania ryzykowne. Stres mniejszościowy ma trzy kluczowe cechy3. Po pierwsze, jest specyficzny – nie dotyczy wszystkich ludzi, lecz pojawia się jako dodatkowe obciążenie psychiczne u osób należących do grup mniejszościowych. Po drugie, ma charakter przewlekły, wynikający z trwałości społecznych i kulturowych układów, które podtrzymują negatywne przekonania i postawy wobec mniejszości. Po trzecie, jest uwarunkowany społecznie – wynika głównie z procesów i struktur funkcjonujących poza jednostką, a nie z indywidualnych wydarzeń, typowych stresorów życiowych lub biologicznych czy genetycznych cech jednostki albo całej grupy mniejszościowej. W przypadku mężczyzn należących do mniejszości seksualnych stres mniejszościowy przejawia się jako stałe napięcie psychiczne związane z doświadczaniem i przewidywaniem dyskryminacji z powodu orientacji seksualnej, a także z homonegatywizmem, homofobią (również uwewnętrznioną), lękiem przed ujawnianiem własnej tożsamości czy obawami wynikającymi z uprzedzeń społecznych. Dodatkowo wpływają na to negatywne postawy wobec seksu między mężczyznami, które mogą rodzić poczucie wstydu lub winy. W tym kontekście łatwiej zrozumieć, dlaczego w chemseksie są wybierane określone substancje. Oddziałują one na emocje i procesy poznawcze – oprócz przedłużenia erekcji, mają za zadanie osłabić uczucia i przekonania utrudniające czerpanie satysfakcji z seksu, takie jak wewnętrzna i zewnętrzna homofobia, lęk przed odrzuceniem związanym z ujawnieniem zakażenia HIV czy niedopasowaniem do dominujących wzorców atrakcyjności. Używanie tych substancji w gronie osób o podobnych doświadczeniach oraz angażowanie się w zachowania dające silne rozładowanie napięcia pozwala choć na chwilę poradzić sobie z nagromadzonymi trudnymi emocjami.

Ryzyko związane z chemseksem dotyczy wielu obszarów, w tym zdrowia somatycznego (przedawkowanie, odwodnienie, zaburzenia snu, uszkodzenia tkanek), zdrowia psychicznego (lęk, depresyjność), zdrowia seksualnego (zakażenia STI, ekspozycja na HIV podczas długich sesji), ryzykownych interakcji substancji, bezpieczeństwa osobistego (utrata kontroli, przemoc). Jednocześnie należy podkreślić, że nie każda osoba podejmująca chemseks doświadcza szkód – dlatego kluczowe jest odejście od moralizowania na rzecz realistycznych, dostosowanych interwencji. Filozofia redukcji szkód zakłada akceptację faktu, że część osób będzie używać substancji oraz podejmować chemseks niezależnie od działań profilaktycznych. Celem interwencji nie jest ocena, lecz wspieranie zdrowia i bezpieczeństwa. Redukcja szkód w pierwszej kolejności identyfikuje konkretne potencjalne szkody, a następnie obejmuje działania ukierunkowane na ogólne zdrowie fizyczne, seksualne i psychiczne, bezpieczeństwo osobiste i odpowiedzialne planowanie i wzmacnianie kontroli nad własnymi wyborami.

Poziomy interwencji są uzależnione od przebiegu zachowania i zwykle koncentrują się na trzech jego etapach:

przed podjęciem chemseksu: przygotowanie organizmu (nawodnienie, sen, posiłek), zaplanowanie przestrzeni i obecności zaufanych osób, ustalenie zasad bezpieczeństwa, wiedza o substancjach i ich interakcjach, stosowanie profilaktyki przedekspozycyjnej PrEP (ang. pre-exposure prophylaxis, metoda zapobiegania zakażeniu HIV polegająca na przyjmowaniu leków antyretrowirusowych przez osoby niezakażone, ale narażone na ryzyko, więcej na: www.prep.edu.pl);
w trakcie chemseksu: dbanie o nawodnienie i odpoczynek, unikanie ryzykownych miksów substancji, korzystanie ze środków ochrony (np. prezerwatywy, nawilżacze), reagowanie na sygnały przemęczenia organizmu;
po zakończeniu: regeneracja fizyczna i psychiczna, uzupełnienie elektrolitów i snu, refleksja nad doświadczeniem i własnymi granicami, stosowanie PEP (ang. post-exposure prophylaxis, profilaktyka poekspozycyjna HIV, czyli leczenie, które zmniejsza ryzyko zakażenia po potencjalnym narażeniu na wirusa) lub doxyPEP (ang. doxycycline post-exposure prophylaxis, profilaktyka poekspozycyjna antybiotykiem doksycykliną, stosowana w celu zmniejszenia ryzyka niektórych infekcji przenoszonych drogą płciową), kontakt z pomocą w przypadku niepokojących objawów.

Wśród kluczowych założeń skutecznych interwencji opartych na filozofii redukcji szkód bardzo ważne są trzy kwestie: wrażliwość kulturowa, intersekcjonalność oraz partycypacja. Interwencje powinny afirmować różnorodność, szanować doświadczenia osób MSM i rozumieć wpływ dyskryminacji na ich wybory. Kluczowe jest dostosowanie języka, przekazu i form działań do realiów życia odbiorców. Trzeba pamiętać też o tym, że uczestnicy chemseksu nie są grupą jednorodną – różnią się statusem społecznym, zdrowotnym, tożsamością, doświadczeniami migracyjnymi czy ekonomicznymi. Wszelkie programy profilaktyczne powinny uwzględniać wzajemne przenikanie się tych czynników. I wreszcie: najskuteczniejsze programy powstają we współpracy ze społecznością, której dotyczą. Partycypacja zwiększa dostępność działań, ich adekwatność oraz zaufanie odbiorców. Chemseks jest zjawiskiem wielowymiarowym, wynikającym zarówno z indywidualnych wyborów, jak i szerszych uwarunkowań kulturowych, technologicznych oraz społecznych.

Podejście oparte na redukcji szkód i wrażliwości kulturowej umożliwia tworzenie skutecznych i realistycznych interwencji, które nie stygmatyzują, lecz wspierają zdrowie i dobrostan społeczności MSM. Współpraca badaczy, organizacji pozarządowych oraz osób bezpośrednio zaangażowanych w chemsex stanowi klucz do tworzenia skutecznych strategii minimalizowania szkód i promowania bezpieczniejszych zachowań. Osoby zainteresowane pogłębieniem tematu zachęcam do sięgnięcia do polskiej wersja podręcznika „Harm Reduction in the Context of Chemsex” (pol. „Redukcja szkód w kontekście chemseksu: podręcznik szkoleniowy)” opublikowanego pod koniec 2024 roku przez AIDS Action Europe – europejską sieć ponad 400 organizacji zajmujących się profilaktyką HIV i poprawą opieki nad osobami żyjącymi z HIV. Publikacja skierowana jest do personelu ochrony zdrowia, serwisów redukcji szkód oraz organizacji działających na rzecz osób z populacji, w których szczególnie często jest podejmowany chemseks, w szczególności osób z populacji kluczowych HIV. Zawiera ona podstawowe informacje o tym zjawisku i jego przyczynach w perspektywie medycznej i psychospołecznej, omawia dostosowane kulturowo strategie ograniczania szkód oraz wskazuje konkretne narzędzia wspierające pracę z użytkownikami. Może stanowić również praktyczny podręcznik do przygotowania i prowadzenia szkoleń w tym zakresie.

Literatura:

Brodzikowska M. (2022). Pojęcie chemsexu – wprowadzenie do analizy zjawiska, W: Chemsex. Ujęcie wielodyscyplinarne. red. R. Kowalczyk, A. Stola, Warszawa: PZWL

Iniewicz G. (2015). Stres mniejszościowy u osób biseksualnych i homoseksualnych. W poszukiwaniu czynników ryzyka i czynników chroniących. Kraków: Wydawnictwo UJ.

Meyer I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence. “Psychological Buletin”, 5.

Poulios, A (2022). Harm reduction in the context of chemsex: an AIDS Action Europe training manual. Berlin: AIDS Action Europe.

Technical document approach to the phenomenon of chemsex. Reports, studies, and research 2020, Ministry of health, https://www.sanidad.gob.es/ciudadanos/enfLesiones/enfTransmisibles/sida/chemSex/docs/Documento_tecnico_fenomeno_chemsex_final_tob1.pdf?utm_source=chatgpt.com

Podręcznik w polskiej wersji jest dostępny na stronie:

https://24.aae.4i4.io/sites/default/files/2025-03/20250204%20Polish%202.pdf

Autorka jest doktorem nauk humanistycznych, pedagożką, seksuolożką, psychoterapeutką, pracuje na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego oraz w Akademii Humanitas w Sosnowcu; jest związana z Towarzystwem Rozwoju Rodziny oraz krakowskim Stowarzyszeniem Profilaktyki Zdrowotnej „Jeden Świat”.