Dziecięce książki – nie tylko o księżniczkach i rycerzach

Maria Kożuchowska

Rozpoczynam cykl dotyczący książek dla dzieci na trudne tematy. Zacznę od książek autorstwa Anny Onichimowskiej, która nie boi się trudnych tematów w literaturze dla dzieci. W planowanym cyklu przedstawię sprawy związane m.in. z korzystaniem z toalety oraz tego, jak zaspokoić dziecięcą ciekawość, w jaki sposób funkcjonuje nasze ciało.

Anna Onichimowska urodziła się w 1952 roku w Warszawie. Jest poetką, pisarką i dramatopisarką, która ma na swoim koncie wiele książek dla dzieci, nastolatków i dorosłych. Jej teksty są pełne emocji i zwrotów akcji. Pobudzają czytelnika do refleksji i zostają z nim na dłużej. Z całą pewnością na szczególną uwagę zasługuje seria opowiadań o Hani Papierek i Bulbesie. Czytelnik może znaleźć w nich prawdziwe życie wraz z jego lepszymi i trudniejszymi momentami. 

Seria „Bulbes i Hania Papierek”

W skład serii wchodzi pięć książek opowiadających o życiu Hani – dziewczynki, w której kieszeni zawsze znajduje się papierek – i Olafa, który przez bliskich nazywany jest Bulbesem. Ta seria doskonale pokazuje, w jaki sposób Anna Onichimowska tworzy swoje teksty. Z jednej strony potrafią one otulić czytelnika ciepłem i nadzieją, jednak z drugiej ukazują bez filtrów i lukru trudy życia i koleje losu, który nie zawsze jest nam przychylny. 

Autorka przedstawia przyjaźń Hani i Bulbesa jako relację, która obu stronom potrafi dać wiele wsparcia, ale również jako taką, która ma swoje wzloty i upadki. Czasem jedno z przyjaciół zachowuje się wobec drugiego nie w porządku. Zdarza się też, że ciepłe uczucia, jakimi się obdarzają, zmieniają się w niechęć lub obojętność. Hania i Bulbes zawsze potrafią jednak odnaleźć drogę do siebie i zachować balans między dawaniem i braniem oraz między dbaniem o siebie samych a dbaniem o relację. Przyjaciele wspólnie poznają świat, dowiadują się nowych rzeczy i układają własną hierarchię wartości. 

Bardzo ciekawym zabiegiem zastosowanym w serii jest ukazanie tej samej sytuacji z perspektywy różnych bohaterów. W ten sposób możemy dowiedzieć się, jakie myśli, motywy i trudności towarzyszyły w danym okresie Hani, a jakie Bulbesowi czy jego mamie. To działanie pozwala czytelnikowi dostrzec, że czasem nie do końca rozumiemy intencje drugiej osoby, co może sprawić, że źle zinterpretujemy jej zachowanie. 

Hania i Bulbes przeżywają najróżniejsze przygody, a w tle toczy się normalne życie. Normalne, czyli takie, w którym jest trochę radości i trochę smutku oraz całkiem dużo zwyczajnych i pełnych pośpiechu dni. Tata Bulbesa pracuje na morzu, w związku z czym często nie ma go w domu, mama chłopca dużo pracuje, a tata Hani wychowuje ją wraz z nową partnerką. Mama dziewczynki zostawiła rodzinę dawno temu, ale Hania dobrze pamięta tamten dzień. 

Jak pokonać lęk?

Pierwsza książka z serii nosi tytuł „Prawie się nie boję”. Doskonale ukazuje ona, w jaki sposób działa nasza wyobraźnia i jak przyczynia się do tworzenia lękowych myśli. To w tej książce rodzi się przyjaźń Hani i Bulbesa. Okazuje się, że łączy ich bogata wyobraźnia, która czasem podsuwa do ich głów najgorsze scenariusze. Kiedy mama spóźnia się po Bulbesa, chłopiec wyobraża sobie, że jest przetrzymywana przez porywaczy. Szybko zaczyna wierzyć w swoje wyobrażenia. Autorka pokazuje jak duże emocje mogą towarzyszyć dziecku, które zawierza swoim myślom. Bulbes najpierw odczuwa lęk, później złość na porywaczy, a na końcu na mamę. Lęk jest również częstym towarzyszem Hani. Wyobraża sobie ona, że pod ich letnim domkiem w lesie mieszka potwór. 

Książka niesie przekaz, że bardzo często nasze wyobrażenia okazują się wyolbrzymione. Tak właśnie było w przypadku Bulbesa, którego mama po prostu stała w korku. Potwór mieszkający pod domkiem letniskowym również okazuje się jedynie wytworem wyobraźni. Jednocześnie autorka pokazuje, jak ważne jest, by ze swoimi lękami nie pozostać samemu i mieć kogoś, kto pomoże nam poradzić sobie z nimi. Dorośli pełnią tu ważną rolę, jednak to rówieśnicy mają możliwość na tyle wczuć się w te wyobrażenia, by móc jak Bulbes przegonić potwora za pomocą patyka. Opowiadanie to uświadamia nam, jak wiele ważnych funkcji pełnią dziecięce przyjaźnie. 

Nie zawsze łatwo jest być sobą

Druga książka z tej serii nosi tytuł „Z głową pod dywanem”. Jeśli uznamy, że dominującym tematem w pierwszej książce był lęk, to druga opowiada o uczuciu wstydu. Tym razem klasa Bulbesa i Hani wybiera się do biblioteki na spotkanie z panią pisarką. Autorka książek dla dzieci pyta je o to, kim chciałyby zostać w przyszłości. Niemal wszyscy chłopcy twierdzą, że chcieliby zostać piłkarzami. Kiedy więc Bulbes dzieli się swoim marzeniem o zostaniu kucharzem, chłopcy zaczynają mu dokuczać. Bulbesowi przechodzi przez myśl, że gdyby powiedział, że chce zostać piłkarzem, miałby spokój. 

Prawie wszystkie dziewczynki mówią natomiast, że chciałby zostać aktorkami lub piosenkarkami. Kiedy więc pisarka zwraca się do Hani, ta udaje, że marzy o tym samym. Tylko Bulbes w to nie wierzy. I ma rację, ponieważ tak naprawdę Hania chciałaby zostać astronomką, ale jeszcze nie wie, czy i kiedy powie o tym przyjacielowi. Powiedziała jednak to, co wszyscy, bo tak łatwiej. Nie musi się z niczego tłumaczyć. I nikt jej nie będzie przezywał. Jak teraz Bulbesa. Dziewczynka poddaje się presji grupy i również zaczyna śmiać się z marzenia swojego przyjaciela, choć szybko tego żałuje. 

Książka pokazuje wiele sytuacji, w których człowiek może myśleć, że lepiej jest „siedzieć cicho”, by uniknąć negatywnej oceny innych i wyśmiania. Czytelnik może również dowiedzieć się z niej, że większość ludzi boi się oceny, a także, że koszty ukrywania prawdziwego siebie bywają wysokie. Książka pokazuje nam, że jeśli skrzywdzimy kogoś – choćby dlatego, że obawialiśmy się iść pod prąd i odróżniać od reszty – prawie zawsze możemy to naprawić. 

Kiedy złość sprawia, że przestajemy być sobą

Trzecia książka z serii o Hani Papierek i Bulbesie, „Afera nie z tej ziemi”, opowiada o tym, co może z nami zrobić nagromadzona złość oraz dlaczego warto być asertywnym. W tym opowiadaniu Hania przeżywa trudny czas. Sama nie rozumie, dlaczego podejmuje próbę kradzieży batonika ze sklepu. Hania była tam razem z Helenką, partnerką swojego taty. Choć to Hania jest winna tej sytuacji, narasta w niej złość. Złość na to, że Helenka się smuci i złość na to, że o całym zdarzeniu chce powiedzieć tacie. 

Hania jest jak w amoku i następnego dnia po próbie kradzieży namawia Bulbesa, aby ukradł i przyniósł jej naszyjnik swojej mamy. Co więcej, grozi mu, że jeśli tego nie zrobi, zerwie z nim kontakt. Bulbes nie wie, co robić. W takich sytuacjach dotkliwie odczuwa nieobecność taty. Co gorsza, Hania próbuje nakłonić Bulbesa do kolejnych złych zachowań. Ostatecznie chłopiec, choć jest to bardzo trudne, kieruje się swoim kompasem moralnym i odmawia Hani. Bardzo pomaga mu w tym powrót taty i jego słowa: Musisz się nauczyć stawiać granicę i mówić „nie”. Nawet tym, których kochasz. Jeśli nie mają racji. 

Rozdziały, w których czytelnicy mogą poznać perspektywę Hani, pokazują, jak trudno jest poradzić sobie z nagromadzoną złością. Hania ma jej w sobie bardzo dużo. Wszystko zaczęło się od tego, że mama odeszła. Mama zawsze dużo się złościła, ale tego dnia jej złość była tak ogromna, że dziewczynka często sobie o tym przypomina i wtedy sama czuje gniew. Dziewczynka wstydzi się, że namawiała Bulbesa do złych rzeczy, których tak naprawdę wcale nie chciała, ale potem nie wiedziała już jak wykręcić się ze swoich próśb. Hania złości się nawet na to, że czuje wstyd. Bardzo potrzebuje już wyrzucić z siebie tę złość, którą tak trudno jest na co dzień znosić. Na szczęście znajduje na to swój sposób. Książka pokazuje, że czasem robimy coś złego, choć tak naprawdę nie daje nam to radości. Przekonuje również, że warto przyznawać się do błędu i dbać o swoje granice.

Wyobraźnia – narzędzie do kolorowania świata

Kolejna część tej serii nosi intrygujący tytuł „List do Ronaldo”. Kiedy Bulbes otrzymuje na urodziny piękny notes, postanawia zacząć pisać książkę o kocie Ronalda. Bulbes chce, żeby pisanie książki pozostało jego tajemnicą. Okazuje się jednak, że trzymanie swojego planu w sekrecie nie jest dla niego łatwe. Hania obraża się, że nie chce jej powiedzieć, o czym pisze w swoim nowym notesie. Dodatkowo chłopiec „musi” ukrywać się przed rodzicami. 

W tym samym czasie Hania rozwija swoją pasję, jaką jest obserwowanie nieba przez lunetę. Pewnego dnia oglądając księżyc widzi, jak po jego powierzchni przechadza się brodaty pan z wielkim workiem. 

Książka pięknie opowiada o tym, że każdy z nas ma inną wyobraźnię. Jeden człowiek oglądając obraz może dostrzec w nim coś niezwykłego, a drugi zupełnie nie. Tak, jak Hania, która widzi na Księżycu pana z wielkim workiem, choć jej tata i Helenka zupełnie nie są w stanie go dostrzec. Każdy ma również prawo do swoich tajemnic, mimo że czasem czujemy się źle, kiedy bliska osoba nie chce się nimi podzielić.

Różne oblicza miłości 

"Kocham ciebie też" to ostatnia książka z serii opowiadań o Bulbesie i Hani Papierek. Jest ona pełna wielowymiarowych emocji, pragnień i prób sprostania im, a poprzez to stanowi doskonałe domknięcie serii. 

Tata Hani i jego partnerka postanawiają wziąć ślub. Otrzymanie zaproszeń budzi w bohaterach opowiadania wiele różnych emocji oraz skłania ich do przemyśleń i rozmów o miłości. Bulbes zastanawia się, po czym można poznać, że ktoś kogoś kocha. Myśląc o tym, w jaki sposób ludzie okazują sobie miłość, czuje złość z powodu tego, że jego taty tak często nie ma. Zastanawia się, czy długie rejsy taty oznaczają, że czuje się on szczęśliwszy bez swojej rodziny. Sam nie wie, co się z nim dzieje, ponieważ zwykle lubi opowieści taty z podróży. Rozmawia z nim prawie codziennie. Teraz jednak nagle dostrzega jak bardzo różni się życie jego rodziny od życia innych rodzin. 

Hania dowiaduje się, że będzie miała rodzeństwo. Chwaląc się tym wzbudza zazdrość w Bulbesie. Jednak radość to nie jedyna emocja, jaka towarzyszy teraz Hani. W głębi duszy dziewczynka obawia się, że po pojawieniu się rodzeństwa zejdzie na dalszy plan. Dodatkowo rodzina Hani rozważa przeprowadzkę i dziewczynka nie jest pewna, czy będzie mogła zostać w swojej szkole. Te wszystkie nowiny wnoszą zamęt do życia Bulbesa i Hani. Mają również wpływ na ich relację.

Czy da się pogodzić miłość do drugiej osoby z pragnieniem życia w zgodzie z sobą samym? Na jakie ustępstwa można pójść w tym zakresie? Czy mamy prawo mówić innymi „językami miłości”? Czy nasze uczucia wobec innych mogą się zmienić? Czy przyjaźń jest tak samo ważna jak miłość? Czy rodzice, którzy witają na świecie nowe dziecko, zaczynają kochać to starsze „o połowę mniej”? Co to znaczy mieć ambiwalentne emocje? Jak wiele jesteśmy w stanie zrobić z miłości dla naszych bliskich? Tego rodzaju refleksje snują bohaterowie opowiadania. Obfituje ono w wiele ciekawych wydarzeń, jak uratowanie psa przywiązanego do drzewa czy odnalezienie przez Hanię i jej tatę sekretnego miejsca.

Wyjątkowe w książkach Anny Onichimowskiej jest to, że różne, bardziej i mniej złożone zjawiska, nie są tłumaczone za pomocą edukacyjnych czy moralizatorskich objaśnień, lecz za pomocą dialogów i przemyśleń bohaterów. Nic nie jest powiedziane wprost – autorka nie narzuca nam określonego sposobu myślenia. Jej książki zostawiają wiele miejsca na własne refleksje, a to, o czym możemy w nich przeczytać pełne jest realizmu i ukazywania różnych stron danej sytuacji i jej wielowymiarowości. 

Bibliografia:

Onichimowska A., Prawie się nie boję, Warszawa 2016.

Onichimowska A., Z głową pod dywanem, Warszawa 2017.

Onichimowska A., Afera nie z tej ziemi, Warszawa 2018.

Onichimowska A., List do Ronaldo, Warszawa 2019.

Onichimowska A., Kocham Ciebie też, Warszawa 2021.