Jak latem wzmacniać samoocenę nastolatka?

Jak latem wzmacniać samoocenę nastolatka?

Agata Sierota

Połowa uczniów w Polsce ma skrajnie niską samoocenę, co trzecie dziecko nie odczuwa chęci do życia, a prawie co dziesiąte z nich deklaruje, że podjęło próbę samobójczą.Wakacje to dobry okres do poświęcenia nastolatkowi większej ilości czasu, zwrócenia uwagi, na ile potrzebuje wsparcia w zakresie poczucia wartości. Co może robić rodzic, opiekun, wychowawca, gdy dostrzega niepokojące przejawy niskiej samooceny?

Zdrowa samoocena to podstawa zadowolenia z życia, dobrego samopoczucia, udanych relacji z innymi, życiowych sukcesów i czynnik zapobiegawczy rozwojowi uzależnień. Tymczasem Fundacja UNAWEZA opublikowała wyniki badania projektu MŁODE GŁOWY, w grupie osób 10-19 lat, które ujawniają dramatycznie niski poziom samooceny dzieci i młodzieży w Polsce: 46% uczniów – wykazuje skrajnie niską samoocenę, 65,9% – chciałoby mieć więcej szacunku do samego siebie, 31,6% uczniów twierdzi, że nie lubi siebie, a 26,4% uważa siebie za mniej wartościowego od innych1.

Samoocena

Poczucie wartości dziecka kształtuje się od najmłodszych lat, a kluczową rolę w tym procesie odgrywają rodzice. Samoocenę można uznać za postawę wobec siebie, przejawiającą się w tym, co o sobie myślimy, jakie mamy emocje względem siebie i jak się zachowujemy. Dążenie do „zdrowej samooceny” wydaje się być trafnym kierunkiem, wskazującym na znaczenie jej adekwatności, a także akceptacji siebie, swoich mocnych i słabych stron. To rodzice mogą korygować negatywną samoocenę dziecka, zwiększając jego samoświadomość i ucząc samoakceptacji2.

Nastolatek z niską samooceną

Niewłaściwe zachowania rodziców: m.in. zbytni krytycyzm czy nadmierne wymagania, mogą przyczyniać się do obniżania samooceny nastolatka. Sprzyjające będą też cechy dziecka, jak neurotyzm, utrudniający radzenie sobie ze stresem, introwersja – zmniejszająca poszukiwanie wsparcia u innych czy niska sumienność przyczyniająca się do małego zaangażowania w zadania i częstszych porażek. Duże znaczenie dla samooceny, ma też ocena rówieśników, którzy nie akceptując, odrzucając, hejtując nastolatka, mogą znacząco wpłynąć na obniżenie jego poczucia wartości.

Młody człowiek z niskim poczuciem wartości ma zwykle wiele negatywnych emocji wobec siebie, często towarzyszy mu wstyd, frustracja czy poczucie winy, czuje się niepewny, trudno mu cieszyć się, nawet wtedy, gdy odnosi sukces. Jego myśli o sobie są często negatywne i pełne krytycyzmu. Gdy chronicznie odczuwa niezadowolenie ze swojego życia i siebie, może to prowadzić do stanów lękowych i depresyjnych. Nastolatek o niskiej samoocenie spostrzega siebie jako niewystarczająco dobrego, niekompetentnego czy mało wartościowego, skupia się na swoich porażkach i niedoskonałościach. Często ma on poczucie braku kontroli i niskiej skuteczności swoich działań. Pamiętajmy, że wysoka samoocena, gdy nie ma pokrycia w rzeczywistości, również może przysporzyć dziecku wielu problemów, gdy zetknie się z otoczeniem, postrzegającym ją inaczej. Niska samoocena, z kolei, to nie zawsze poczucie swojej bezwartościowości, ale także niepewność oceny siebie. Osoby takie bywają szczególnie zależne od innych i ich akceptacji3.

Jak rozpoznać niską samoocenę?

Uważny rodzic czy wychowawca może rozpoznać sygnały niskiej samooceny poprzez obserwację m.in. takich zachowań:

  • dziecko, nastolatek jest nadmiernie krytyczny wobec siebie, często mówi np.: „jestem głupi”, „jestem beznadziejna”,
  • często bywa przygnębiony, rozdrażniony czy smutny,
  • ma trudności z przyjmowaniem komplementów, chwalony okazuje skrępowanie, mówi np.: „miałem szczęście”, „Basia robi to lepiej”,
  • unika otwartego wyrażania swojego zdania z obawy przed krytyką, jest uzależniony od opinii innych, 
  • ma trudności w samodzielnym podejmowaniu decyzji, poddaje się propozycjom innych,
  • nie chce podejmować wyzwań i nowych doświadczeń, obawiając się porażki,
  • unika sytuacji, w których mógłby być oceniany,
  • wykonując zadania albo nadmiernie się stara lub odwrotnie: unika wkładania wysiłku,
  • ma trudności w relacjach, może wykazywać bierność, podporządkowanie, nadmiernie przepraszać, zaniedbywać własne potrzeby, stawiając innych na pierwszym miejscu, z obawy przed odrzuceniem.

Wspomaganie pozytywnej samooceny u dzieci

Rodzice często porównują swoje dzieci z innymi, by je „zmotywować” do np. podwyższenia wyników w nauce, większych sukcesów sportowych czy lepszego wyglądu: „Maciek ma same szóstki, jego tata jest z niego dumny”, „Zobacz, jak Asia umie ładnie się ubrać”. Niestety jest bardzo prawdopodobne, że w sytuacji porównywania dziecka np. z kolegami z klasy, jego samoocena bardziej się obniży, a pojawi – niechęć i antypatia do rówieśników, którzy według rodziców, mają być dla nich wzorem4.

Wskazówki:

  • Nie porównuj dziecka z innymi – może to prowadzić do obniżenia samooceny i uczenia go nie zawsze korzystnych porównań; dziecko słyszące, że „Maciek ma same szóstki” – porównanie „w górę”, może uczyć się automatycznie porównań „w dół”, szukając osób „gorszych” od siebie, co także niweczy rodzicielską strategię motywacyjną.
  • Podkreślaj indywidualność dziecka i jego wyjątkowe cechy – unikaj jednak nadmiernego chwalenia, ucz dostrzegania też oryginalnych cech u innych.
  • Pomóż zauważyć dziecku mocne strony – opisuj je szczegółowo, mów np.: „Masz świetne podejście do kolegów – nie każdy potrafi być tak cierpliwy” albo „Twoje pomysły są takie oryginalne”.
  • Pozwalaj dziecku na samodzielność i dokonywanie własnych wyborów – od najmłodszych lat, niech dziecko, choć czasem, np. samodzielnie wybierze ubranie do przedszkola, czy bajkę do obejrzenia, co pozwoli mu wyrabiać poczucie pewności siebie przez kształtowanie poczucia kontroli; rozmawiaj z nastolatkiem o zasadach spędzania wolnego czasu w lecie, wspólnie ustalajcie reguły, pozwól mu negocjować zasady.
  • Inspiruj do działania – pomóż wyznaczyć małe, realistyczne cele, także na okres wakacyjny i wspieraj ich realizację, mów np.: „Wierzę, że dasz radę”, „Spróbuj zacząć od czegoś prostego”.
  • Nie bagatelizuj porażek – wspieraj, ale bądź szczery wobec dziecka, zamiast „Nic się nie stało”, powiedz np. „Tym razem się nie udało, ale dobrze, że spróbowałeś”.
  • Zachęcaj do poprawy – ucz wyznaczać realistyczne cele, możliwe do osiągnięcia.
  • Doceniaj swoje dziecko – zauważaj jego sukcesy, także drobne, chwal za włożony wysiłek i przejawy kreatywności; mów np.: „Jestem dumny patrząc, ile pracy w to włożyłeś”, „Świetnie sobie poradziłaś”.
  • Świętuj z dzieckiem jego sukcesy – niech poczuje się ważne, jednak nie wyznaczaj nagród wcześniej; obiecanie np. prezentu za dobrą ocenę może sprawić, że dziecko zacznie uczyć się dla nagród, a nie – by mieć wewnętrzną satysfakcję. Raz na jakiś czas lub przy większym osiągnięciu np. zabierz dziecko na ulubione lody i powiedz, że zasłużyło na swój sukces.
  • Poświęcaj dziecku czas i uwagę – postaraj się pokazać, że jego sprawy także są ważne, nie zbywaj go i nie umniejszaj jego problemów, mówiąc np. „Nie przesadzaj, prawdziwe problemy zaczną się dopiero w dorosłym życiu”.
  • Bądź wsparciem emocjonalnym – wysłuchaj bez oceniania, pozwól się wygadać i okaż zrozumienie dla tego, co czuje.
  • Zapewniaj, proponuj dziecku pozytywne doświadczenia – wakacyjno-urlopowy czas sprzyja wspólnym zajęciom, które sprawiają radość, np. spacer, wycieczka, wspólne urządzanie grilla czy rozwijanie nowych pasji; pozytywne wspomnienia budują poczucie szczęścia i wiary we własne możliwości.
  • Zachęcaj do uważnego wyboru znajomych – szukania kontaktów z rówieśnikami, którzy akceptują i wspierają, unikania krytykantów i internetowych hejterów; zwróć jednak uwagę na zawieranie nowych znajomości i ustal z nastolatkiem zasady, których zobowiąże się przestrzegać.
  • Bądź wzorem w zakresie samooceny – wyrażaj się o sobie w sposób pozytywny, pokazuj dziecku, że znasz swoje mocne i słabe strony i akceptujesz siebie, pomimo odnoszonych czasem porażek, rozmawiaj z nastolatkiem o znaczeniu samooceny5.

Zabawy i techniki wzmacniające samoocenę 

Letnie okoliczności sprzyjają rozmowom, zabawom i nauce ważnych umiejętności. Wykorzystajmy wolny czas, także do budowania zdrowej samooceny u naszych pociech. Już małe dzieci możesz uczyć budować samoocenę:

Jestem dumny

Uroczyście powieś „tablicę sukcesów” w pokoju dziecka, gdzie będzie mogło przyczepiać symbole swoich osiągnięć, np. dyplomy, rysunki czy zdjęcia. Dzięki temu, codziennie widzi swoje sukcesy, co wzmacnia wiarę w siebie.

Reklama

W ramach wspólnej zabawy, zaproponuj dziecku, by „zareklamowało” siebie, np. jako dobrego przyjaciela czy super wnuczkę. Może to zrobić w dowolny sposób, np. za pomocą plakatu czy krótkiej wypowiedzi. Taka zabawa uczy dostrzegać swoje pozytywne cechy.

Te techniki nie tylko wzmacniają samoocenę, ale też dają dorosłym wgląd w sposób myślenia dziecka i poziom jego pewności siebie. Istnieje też wiele technik dla starszych dzieci, nastolatków, których rodzic może je nauczyć:

Lista mocnych stron

Każdego wieczoru zapisz trzy rzeczy, które udało Ci się osiągnąć w danym dniu. Mogą to być drobne sukcesy, takie jak zrealizowanie zadania w szkole, przygotowanie ulubionego posiłku czy pomoc komuś bliskiemu. Regularne zapisywanie swoich osiągnięć pomaga dostrzegać, jak wiele rzeczy robisz dobrze.

Dziennik wdzięczności

Codziennie zapisuj choć jedną rzecz, za którą jesteś wdzięczny – to może być coś prostego, jak dobra kawa czy miła rozmowa. Skupienie się na tym, co już masz, zamiast na tym, czego ci brakuje, pomaga budować pozytywną perspektywę. Dzięki takim zapiskom nauczysz się na bieżąco „wychwytywać” sukcesy w życiu codziennym, aby je zapamiętać i potem zapisać. Poza tym kilka minut myślenia w kategorii wdzięczności wspomoże twoje samopoczucie. Dziennik taki będzie także pomocą w chwilach zwątpienia i złego nastroju.

Komplement od siebie

Stań przed lustrem i powiedz sobie komplement. Może być mały i pozornie nieznaczący, ale ważne, żeby był szczery. Może odnosić się do Twoich cech (np.: „mam ładne włosy”, „jestem zabawny”) lub być pochwałą za osiągnięcia (np.: „dzisiaj zrobiłem dobry uczynek”, „poszłam na siłownię, mimo że mi się nie chciało”).

Świętuj swoje sukcesy

W tej technice chodzi o to, by nauczyć się także samemu, celebrować swoje osiągnięcia, co przyczynia się do przykładania do nich większej wagi – a w konsekwencji, także wzmocnienia poczucia własnej wartości. Nagradzaj się w ramach swoich możliwości – wystarczą drobne przyjemności.

Zobacz porażkę inaczej

Gdy coś ci się nie uda i zaczynasz od: „Jestem beznadziejny, zawaliłem projekt” to słowa, które przygnębiają i nie niosą za sobą żadnej informacji, dającej możliwość poprawy lub zobaczenia sytuacji inaczej. Przeredagowanie tych słów zwiększy możliwość znalezienia rozwiązania lub wyciągnięcia nauki na przyszłość, np.: „Zbyt późno zacząłem przygotowywać projekt, następnym razem – spróbuję wcześniej, a w takiej sytuacji może poproszę o pomoc”.

Uporządkuj swoje otoczenie

Przyjrzyj się, czy w twoim otoczeniu nie ma bliskich osób, które stale krytykują cię i dyskredytują twoje osiągnięcia? Jeśli tak, postaraj się z nimi porozmawiać lub, jeśli to możliwe, ogranicz z nimi kontakty. Pamiętaj też, że jeżeli ktoś w jakiś sposób cię ocenia, nie zawsze jest to zgodne z prawdą. Nie musisz wierzyć, jeżeli ktoś nazwie cię leniwym lub głupim, możesz się z tą opinią nie zgodzić, możesz prosić o wyjaśnienie, zgodnie z zasadami zachowań asertywnych6.

Zakończenie

Lato to często czas obaw rodziców o bezpieczeństwo nastolatka z powodu większej swobody i możliwości nowych kontaktów. Poświęcenie pewnej ilości czasu i uwagi na wzmacnianie poczucia wartości dziecka, to nie tylko wspólne spędzanie czasu z rodzicem, ale także profilaktyka zagrożeń i rozwoju uzależnień.

 

Autorka jest doktorem nauk humanistycznych, psychologiem, wieloletnim pracownikiem Instytutu Psychologii UMCS Lublin oraz placówek pomocy społecznej, zmagających się m.in. z problemem uzależnień. Obecnie współpracuje z redakcjami czasopism m.in. Świat Problemów, Niebieska Linia, szerząc i popularyzując wiedzę psychologiczną.

1. Flis J., Dębski M. (2023). Raport z badania, dotyczącego zdrowia psychicznego i poczucia sprawczości młodych ludzi. Fundacja UNAWEZA, Warszawa

2. https://akademiaprzyszlosci.org.pl/blog/jak-budowac-poczucie-wlasnej-wartosci-u-dziecka/?action=blog_ap&place=textlink_ap (dostęp dn. 15.04.2025)

3. Sierota A. (2001). Osobowościowe korelaty skłonności do samoutrudniania. UMCS, Lublin.

4. Kocur N. (2025). Poczucie własnej wartości – niezawodne techniki na pewność siebie. https://pokonajlek.pl/poczucie-wlasnej-wartosci/ (dostęp dn. 13.04.2025)

5. https://fundacjamcpp.pl/2024/01/03/znaczenie-zdrowego-poczucia-wlasnej-wartosci-u-nastolatkow/ (dostęp dn. 21.04.2025)

6. Król-Fijewska M. (1991). Trening asertywności. Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa