Kryzys, konflikt, rozwód – dorośli i dzieci w obliczu zmiany

Dominika Gawryluk

W obliczu kryzysu, jaki dotyka rodzinę, dorośli kierują się dobrymi intencjami, aby chronić dzieci, ale okazuje się, że one odbierają te starania zupełnie odwrotnie. W jaki sposób rozmawiać z dziećmi o kryzysie, o rozwodzie, o rewolucyjnej zmianie w życiu rodziny i jak przejść przez trudne doświadczenia jak najmniejszym kosztem? Podpowiedzi i wartościowe wskazówki można znaleźć w poradniku Elżbiety Zubrzyckiej „Przetrwać burzę. Jak pomóc dziecku, gdy jego rodzina przechodzi kryzys”.

Autorka poradnika Przetrwać burzę opisuje różne sytuacje wydarzające się w rodzinie, która przechodzi kryzys. W tym przypadku jest to rozwód. Jednak przedstawione treści są na tyle uniwersalne, że można je odnieść do innych trudności, jakie dotykają rodziny. Poradnik zawiera nie tylko treści opisujące sytuacje, które mają miejsce w wielu rodzinach borykających się z różnymi kryzysami, ale także wskazówki psychologiczne, jak poradzić sobie z trudnymi doświadczeniami. Pierwsza część jest przeznaczona dla dzieci i młodzieży, a druga dla rodziców i wychowawców. 

Oczami dziecka

Część pierwsza zaczyna się opowiadaniami, w których główna bohaterka – Małgosia – zmaga się ze smutkiem, niepokojem, niepewnością, co się stanie z jej rodziną. Dostrzega, że sytuacja w domu się zmieniła – tata wraca późno do domu, przeważnie jest smutny albo zły, mama ciągle wyjeżdża, a babcia robi dobrą minę do złej gry. Dorośli starają się chronić dziewczynkę i udają, że wszystko jest w porządku. Efekt ich starań jest odwrotny, ponieważ Małgosia z urywków zasłyszanych zdań, z napiętej atmosfery i ciągłych kłótni rodziców wnioskuje, że kryzys w rodzinie może doprowadzić do rozwodu i rozpadu jej dotychczasowego świata. Jednak, jak wyjaśnia Elżbieta Zubrzycka, psycholog i terapeutka z wieloletnim doświadczeniem w pracy z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi, dziecko wierzy, że sytuację w domu uda się naprawić. Zaprzeczanie to pierwszy etap straty, w tym przypadku straty dobrze funkcjonującej rodziny. A ponieważ nikt z dzieckiem na ten temat nie rozmawia, ono nie ma szansy na przygotowanie się do czekających rodzinę zmian i tworzy w głowie scenariusze, podsycane lękiem przed zmianą. 

Często jest tak, że dziecko bierze winę na siebie (bo dla niego rodzice są najlepszymi i najważniejszymi osobami w życiu), poprawia oceny w szkole, jest przesadnie miłe i grzeczne, aby nie dostarczać rodzicom powodów do kłótni. Czasem wybiera inną strategię – stara się skupić uwagę rodziców negatywnymi, ryzykownymi zachowaniami, wagarowaniem, aby nie zajmowali się swoimi małżeńskimi problemami. Tylko – jak wielokrotnie podkreśla dr Zubrzycka – dorośli mogą przestać być małżonkami, ale rodzicami są już zawsze. I to warto wyjaśnić dziecku, aby nie czuło się zagubione, niepewne co do przyszłości swojej rodziny, ponieważ to powoduje, że żyje ono w ogromnym stresie. 

Komentarzem psychologicznym jest opatrzone każde z 20 opowiadań, które krok po kroku przedstawiają sytuację w domu rodzinnym Małgosi, ale z jej perspektywy, dziecka znajdującego się w epicentrum kryzysu, bez informacji, co się tak nparwdę dzieje z jego rodziną. Fabuła obejmuje wszystkie etapy akceptowania trudnej zmiany życiowej: od zaprzeczania rzeczywistości, poprzez starania, by naprawić to, co się popsuło, po doświadczenie tego, co nieuniknione i na koniec – pogodzenie się z nową sytuacją. Natomiast w komentarzach psychologicznych Autorka poradnika Przetrwać burzę wyjaśnia, jak daną sytuację postrzega dziecko, jakie rodzą się w nim emocje i co może w tej sytuacji zrobić, by sobie pomóc, np. może porozmawiać o swoich uczuciach i kryzysie w domu z zaufanym dorosłym, psychologiem, pedagogiem w szkole, konsultantem telefonu zaufania dla dzieci i młodzieży 116111. 

Część poradnika dla dzieci i młodzieży zawiera przydatne podpowiedzi Co może zrobić dziecko, by poczuć się lepiej? nie tylko w obliczu kryzysu w domu rodzinnym. To ponad dwadzieścia krótkich opisów strategii i zadań, które może wykonać dziecko, by zmienić krytyczne myśli wobec siebie, nie postrzegać świata negatywnie, jak się komunikować, aby być zrozumianym, jak stawiać granice, w jaki sposób prosić o pomoc, jak poradzić sobie w trudnych sytuacjach w domu, w szkole, z rówieśnikami. Na przykład Praktyczne ćwiczenie „Trzy argumenty” uczy dziecko, jak poradzić sobie w sytuacji, gdy ktoś je obraża. Autorka proponuje, by w sytuacji, gdy ktoś mówi do dziecka: „głupi/głupia jesteś”, ono nie reagowało, tylko przypomniało sobie trzy sytuacje, w których zrobiło coś dobrze, ktoś je pochwalił, postawił dobrą ocenę itd. „Trzy argumenty zawsze wygrywają. Przeciwnik musiałby znaleźć co najmniej cztery, żeby cię przebić. Nie znajdzie” (Zubrzycka, 2021, s. 94). 

Jak zadbać o dzieci? 

Druga część poradnika, przeznaczona dla rodziców i wychowawców zaczyna się od przewrotnego pytania Czy rozmowa o rozstaniu jest w ogóle potrzebna? Wszystko, co się dzieje w rodzinie, dotyka każdego członka, bez względu na to, czy jest dzieckiem, czy dorosłym. Czasami rodzice, by chronić swoje dzieci, udają, że wszystko jest w porządku aż do czasu, gdy – jak w przypadku rozwodu – jedno z nich wyprowadza się z domu. Tymczasem badania i doświadczenia gabinetowe wielu psychologów i psychoterapeutów pokazują, że taka sytuacja rodzi trudne emocje i wywołuje ból nawet po wielu latach, gdy dzieci są dorosłe. Szczera rozmowa z dzieckiem i zapewnienie o tym, że rodzice mimo że ich relacja partnerska dobiegła końca, to jednak nigdy nie przestaną być rodzicami i nadal będą dbać o budowanie relacji z dziećmi. 

Jak wyjaśnia Elżbieta Zubrzycka „rozmowa jest konieczna i powinna zawierać rzetelne informacje dotyczące nowej organizacji życia i mnóstwo zapewnień o miłości, trosce i zabezpieczeniu potrzeb młodego człowieka. Takie rozmowy trzeba prowadzić nawet wtedy, gdy nie wiadomo dokładnie, co może się zdarzyć w przyszłości. Warto przedstawiać dziecku opcje i w miarę rozwoju sytuacji wyjaśniać, na czym stoicie. Niech wie, że poradzicie sobie z wyzwaniami” (Zubrzycka, 2021, s. 115).

A jak przeprowadzić taką rozmowę? Autorka poradnika podaje przykładów wypowiedzi, z których można skorzystać, przygotowując własne wyjaśnienie dla dzieci – tych młodszych i tych starszych. Co ważne, dzieciom najlepiej przekazywać po kilka informacji na jeden raz, w kolejnych rozmowach dodawać fakty, niż zarzucić dziecko ogromną liczbą nowych informacji w jednej rozmowie. Trzeba dać dzieciom czas na przyjęcie i oswojenie się z treściami, które mogą wywołać w nich gniew, złość, lęk, niepewność, smutek, żal. 

W części przeznaczonej dla rodziców, dorosły czytelnik znajdzie wskazówki pomocne w przygotowaniu się do rozmowy z dzieckiem o zmianach, które nieuchronnie czekają rodzinę. Ponadto dowie się, w jaki sposób kryzys wpływa na dziecko, jakie są zadania rodziny, najczęstsze przyczyny problemów i rozpadu rodziny, wskazówki dla rodziców, jak chronić dziecko, dlaczego tak ważne jest, by rodzice tworzyli wspólny front i rozmawiali z dzieckiem o rodzinie i przyszłości, a także – jakie są konsekwencje długotrwałego stresu, w jaki sposób objawia się depresja u dzieci, kim jest dziecko w świetle prawa.

Co można wziąć dla siebie?

Szukamy dobrych relacji po to, by było nam lepiej, a nie dlatego, że takie rozwiązanie narzuca nam norma społeczna czy kulturowa. Trzeba przyznać, że budowanie relacji, które będą rozwijały i wzmacniały nasz dobrostan, wcale nie jest łatwe i wymaga nieustannego wysiłku. Kryzysy występują w każdej rodzinę i w każdej relacji partnerskiej. Czasami udaje się je zażegnać, rozwiązać problem i wzmocnić relacje w rodzinie. Zdarza się, że trudności przerastają partnerów/małżonków i rodzina się rozpada. Ważne, aby w tej sytuacji zadbać o najmłodszych członków rodziny, by zapewnić im poczucie bezpieczeństwa, mimo że wokół „szaleje burza”. Ważne, aby dorośli pamiętali, że wzięli na siebie odpowiedzialność za dobrostan dzieci i warto oddzielić relację mąż-żona od relacji mama-tata-dziecko. Problemy małżeńskie dotyczą dorosłych, i mimo że relacja partnerska przestaje istnieć, to jednak nie wymazuje to obowiązków, jakich podjęli się dorośli jako rodzice. Moim zdaniem jest to najważniejsza kwestia, o jakiej powinni pamiętać wszyscy opiekunowie dzieci. 

Poradnik Przetrwać burzę to cenne źródło wiedzy i wsparcia dla dorosłych, ale także dla starszych dzieci. Umożliwia im zidentyfikowanie się z problemami Małgosi, która boryka się z całą gamą uczuć z powodu kryzysu, jaki dotknął jej rodzinę. Dorośli odbiorcy znajdą natomiast wiele wyjaśnień zachowań, które zapewne obserwują u swoich dzieci, a ponieważ są sfrustrowani problemami relacji partnerskiej, interpretują negatywne zachowania dzieci jako dodatkowe obciążenie. Czasami brakuje im sił i energii, by w zdrowy sposób uporać się z kryzysem. Warto przyjrzeć się sytuacji z perspektywy dziecka, by zrozumień, z czym boryka się dziecko. Zrozumienie sytuacji pomaga w odsunięciu na bok trudnych emocji i znalezienie dobrego rozwiązania. Zaakceptowanie zmian wymaga czasu, ale trzeba włożyć w to wysiłek, by popracować nad wspólnym „wyjściem na prostą”. 

Bibliografia

Zubrzycka E. (2021). Przetrwać burzę. Jak pomóc dziecku, gdy jego rodzina przechodzi kryzys. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.