Między szkołą, pasjami a social mediami – młodzież w pułapce tempa

Przemysław Kaca

Filmy na TikToku trwają do kilkudziesięciu sekund, co wystarczy do wywołania emocji. Odbiorcy przyzwyczajają się do natychmiastowych bodźców, a także szybkiej gratyfikacji w postaci lajków, komentarzy czy udostępnień. Platforma ta doskonale wpisuje się w kulturę natychmiastowości, a wykluczenie z grupy może nastąpić w przypadku nieznajomości aktualnego wyzwania, mema czy tańca. Młodzież narażona jest na silną presję, by nadążać za trendami. Funkcjonując w kulturze „instant”, oczekiwania w życiowym biegu rosną coraz bardziej – sukcesy w nauce, zmiany wyglądu czy rozwój zainteresowań.

„Wyścig szczurów”

Czym charakteryzuje się ów „wyścig szczurów” młodzieży? Termin ten należy rozumieć jako zjawisko nieustannego i jednocześnie wyczerpującego dążenia do sukcesu za wszelką cenę. Młodzież poddawana jest silnej presji na osiąganie bardzo dobrych wyników w szkole, co wielokrotnie doprowadza do wyczerpującej pracy i stresu. Młodym ludziom niejednokrotnie wpaja się konieczność zdobycia dobrze płatnej pracy oraz posiadanie wysokiego statusu materialnego. Zjawisko to często dotyczy młodych ludzi, którzy nie są przygotowani do takich wymagań ze strony dorosłych. Zamiast codziennego nakładania presji, może warto edukować adekwatnie do wieku w zakresie planowania finansów czy inwestycji? Warto wiedzieć, że młody człowiek skupiony na sukcesie może nie być wyposażony w praktyczne umiejętności niezbędne do zarządzania własnym życiem. Poza tym, nadmierne skupianie się na sukcesie prowadzi do zaniedbania ważnego obszaru życia, a mianowicie relacji z ludźmi. 

Wśród przyczyn szybkiego tempa życia młodzieży ważnego obszaru: pogoń za sukcesem w parze z globalizacją (presja społeczna na sukces oraz bycie na bieżąco z globalnymi trendami), nasilone uzależnienie od technologii (konieczność bycia „online”), nadmierne wymagania edukacyjne oraz przewlekły stres. Szybkie tempo życia nastolatków skutkować może przede wszystkim chronicznym brakiem czasu (nie dochodzi do budowania głębszych relacji), zaburzeniami koncentracji oraz problemami ze zdrowiem psychicznym (stany lękowe, przygnębienie, wypalenie czy brak motywacji). 

Zmiany, zmiany, zmiany

Tempo życia współczesnych nastolatków zdecydowanie różni się od tego, w jakim funkcjonowali ich rodzice czy dziadkowie. Jest szybkie, pełne emocji i wyzwań – można jest porównać do pociągu ekspresowego. Współczesne tempo życia daje młodym ludziom szeroki wachlarz możliwości rozwoju oraz kontaktów społecznych, ale niesie również ryzyko przeciążenia i wypalenia. Fundamentalnym elementem życia nastolatka jest wymagający program szkolny z nauką. Coraz częściej młodzi ludzie uczestniczą w zajęciach dodatkowych oraz korepetycjach, aby podołać rosnącym wymaganiom. Do tego relacje rówieśnicze oraz aktywność w mediach społecznościowych – to wszystko sprawia, że czasu wolnego zostaje coraz mniej. Za nieodłącznego towarzysza codzienności uważany jest smartfon z dostępem do mediów społecznościowych, który umożliwia bycie w stałym kontakcie z rówieśnikami, a także naraża na presję bycia ze wszystkim „na bieżąco”. Wielu młodych ludzi, mimo intensywności codziennych obowiązków, decyduje się również na realizowanie się w swoich pasjach. Młodzież zdaje sobie sprawę, że zarówno relacje rówieśnicze jak i pasje są istotnym źródłem wsparcia oraz poczucia przynależności. 

Sposób funkcjonowania ludzi został bardzo mocno zmieniony przez następujące po sobie rewolucje: neolityczną, industrialną, technologiczną i informacyjną. Jakość życia ludzi została zdecydowanie poprawiona, a także zapewniły możliwość rozwoju na wielu płaszczyznach. Ponadto, jako gatunek żyjemy znacznie dłużej od naszych pradziadów. Mając na uwadze powyższe pozytywne aspekty rewolucji, należy jednak zdawać sobie sprawę z efektów ubocznych postępu. Na przestrzeni lat zauważalny jest wzrost stresu chronicznego oraz kryzys zdrowia psychicznego. Coraz częściej wśród młodych ludzi diagnozowane są zaburzenia psychiczne, a młodzież zmaga się poczuciem samotności. Ponadto, rozpowszechniają się choroby przewlekłe, co można zaobserwować również u coraz młodszych osób zapadających na choroby układu krążenia, układu oddechowego czy schorzenia układu mięśniowo-szkieletowego. 

Do głosu doszedł TikTok

Według danych DataReportal przeciętny użytkownik TikToka spędza na platformie około 95 minut dziennie. Z kolei z badań Instytutu Badań Edukacyjnych wynika, że co trzeci z użytkowników ma problem z kontrolowaniem czasu spędzanego w aplikacji. Warto dodać, że regularnie z TikToka korzysta ponad 70% nastolatków w Polsce. Niepokojącym może się okazać porównywanie z życiem influencerów, gdyż może pogłębiać poczucie, że realna codzienność jest niewystarczająca. Z jednej strony platforma dostarcza rozrywki i inspiracji, z drugiej zaś – staje się narzędziem niebezpiecznie przyspieszającym rytm życia młodzieży. I nie chodzi o to, aby całkowicie rezygnować z aplikacji, lecz ustawić limity czasowe oraz świadomiej wybierać przeglądane treści, unikając tym samym zbędnego scrollowania. Warto również w codziennym funkcjonowaniu wprowadzać tryb offline, a także ideę slow life – czyli wdrażanie umiejętności zdrowego odpoczynku bez technologii i korzystanie z tego, co przynosi dzień. Istotnym jest zatem odnajdowanie równowagi między światem online a offline. Zaleca się również dbanie o zdrowy styl życia, tj. dietę, ruch, sen, a także rozwijanie samoświadomości i umiejętności zarządzania czasem. Pomocnymi w tej kwestii mogą być osoby udzielające rzetelnego wsparcia – psychologowie i mentorzy (również w przestrzeni online). 

Co pokazują badania? 

Raport SDG 2024, który został opracowany przez ONZ, pokazuje, że młodzi Polacy w przedziałach wiekowych 10-14, 15-19 oraz 20-24 lata spędzają około 11-12 godzin dziennie na czynnościach związanych z potrzebami osobistymi – tj. sen, jedzenie, higiena itp. Przez ostatnie 10 lat zauważono wzrost czasu poświęcanego na obowiązki szkolne – u młodzieży w wieku 15-19 lat obowiązki te zajmują o 19 minut więcej dziennie niż wcześniej, zaś w grupie 10-14 lat – o 34 minuty więcej. Jednocześnie zauważono skrócenie się wolnego czasu o 43 minuty w grupie osób w wieku 10-14 lat. Z kolei z raportu „Nastolatki 3.0” (NASK) wynika, że osoby w wieku 7-19 lat spędzają średnio 5 godzin i 36 minut dziennie w Internecie w dni szkolne. Niepokojącym jest również wynik badania „Physical activity and sedentary behaviors in Polish children and adolescents” (Archives de Pédiatrie, 2023), który pokazuje, że wielu nastolatków nie osiąga zalecanych poziomów aktywności fizycznej. W grupie badanych około co czwarty uczeń deklarował, że w czasie wolnym spędza tylko jedną godzinę tygodniowo na uprawianiu sportu. Z kolei „Badanie jakości życia dzieci i młodzieży w Polsce” (2023, grupa 4600 uczniów) stwierdzono, iż dobrostan psychiczny znacznie spada wraz z wiekiem. W badaniu pokazano, że uczniowie liceów są mniej zadowoleni ze swojego życia w porównaniu z młodszymi klasami. Relacje rówieśnicze badani uczniowie oceniają pozytywnie, jednak uwagę zwracają na niewystarczające wsparcie ze strony systemu szkolnego – m.in. sposób nauczania i wymagania. 

Na podstawie powyższych wyników badań można zaobserwować trendy potwierdzające rosnące tempo życia młodzieży: 

• Obowiązki szkolne i nauka zabierają coraz więcej czasu, kosztem odpoczynku, rozwoju zainteresowań i budowania relacji.

• Częsty brak odpowiedniego snu — znaczna część młodzieży śpi mniej niż 6-8 godzin.

• Wzrasta czas spędzany online, szczególnie wśród starszej młodzieży.

• Fizyczna aktywność maleje, zwłaszcza w starszych grupach wiekowych.

• Dobrostan psychiczny, zadowolenie z życia oraz samopoczucie spadają wraz z wiekiem, szczególnie w okresie szkoły średniej.

Jak wygląda presja w praktyce? 

Presja oznacza oddziaływanie ze strony wielu źródeł, tj. mediów, rodziny, rówieśników czy szkoły, które powoduje wzrost napięcia emocjonalnego u młodego człowieka. Do tego pojawia się potrzeba spełniania oczekiwań. W szkole może uaktywniać się obawa/strach przed ocenami, a to w połączeniu z presją nauczycieli i rodziców doprowadza do lęku oraz chronicznego poczucia bycia najlepszym. Wśród nastolatków niejednokrotnie panuje także trend porównywania się z osobami publikującymi „idealne” zdjęcia w mediach społecznościowych, przez co odczuwalne jest poczucie niższości i bycia gorszym. 

Młodzież często obawia się porażki, a wygórowane oczekiwania edukacyjne oraz presja egzaminów i rankingów mogą zwiększać stres oraz obniżać samopoczucie. Niejednokrotnie rodzice oczekują od dziecka osiągania sukcesów – zarówno w nauce, jak i zajęciach dodatkowych. Warto unikać porównywania oraz krytykowania zwiększającego poczucie bycia gorszym. Presja rodziny może również działać poprzez wymaganie osiągnięcia prestiżu, konkretnego wyglądu czy bycia aktywnym. Z drugiej strony do głosu dochodzą social media wyznaczające trendy i normy wyglądu zewnętrznego. Chcąc być akceptowanym w grupie, młody człowiek powinien spełniać standardy społeczne, by być „na czasie”. Należy pokazywać siebie w mediach społecznościowych w dobrym świetle, by uzyskać akceptację, lajki oraz przychylne komentarze. Liczy się wygląd i styl życia – i na to nakładana jest ogromna presja. Do tego dochodzi stałe bycie online oraz porównywanie się z wyidealizowanymi wizerunkami influencerów czy celebrytów. Młodzież w mediach społecznościowych spotyka się z tworzeniem nierealistycznych wzorców urody i sukcesu. Ponadto, młodzi ludzie przeciążeni są nadmiarem informacji i bodźców płynących z reklam, treści oraz komentarzy. Spotykają się również z presją bycia aktywnym online oraz reagowania na posty. Kolejnym źródłem presji mogą być oczekiwania własne, czyli tzw. presja wewnętrzna. Niejednokrotnie u młodych ludzi może się pojawiać dążenie do perfekcjonizmu na płaszczyźnie wyników, wyglądu czy relacji. Przez co potęgowany jest stres. Nastolatkowie niekiedy sami stawiają sobie wygórowane oczekiwania, którym należy sprostać, aby nie zawieść bliskich osób. Ponadto, zmiany we współczesnym świecie (np. rynek pracy, niepewność, sytuacja ekonomiczna) skutkują dążeniem młodzieży do wyróżniania się na tle innych osób, dzięki czemu mogą zdobyć szansę na lepszej jakości życie. Do głosu dochodzi konkurowanie na wielu płaszczyznach – w szkole, na zajęciach dodatkowych, poprzez media czy osiągnięcia. 

Rankingi szkół

Rankingi i wyścigi szkół budzą wiele wątpliwości – nie mówią jasno o jakości nauczania, ale przede wszystkim w niewielkim stopniu odnoszą się do samych uczniów. Rankingi te nie przygotowują młodych ludzi do życia dorosłego, a jedynie mogą szufladkować i dzielić. Zachęcają do konkurencji pomiędzy szkołami i samymi uczniami, a także mogą prowadzić do toksycznych zachowań wśród nauczycieli i rodziców. Wielokrotnie podkreślam, że nie jest istotne to, którzy uczniowie lepiej zdadzą egzaminy. Niezdrowa rywalizacja odciska piętno na całym pokoleniu. Uważam, że warto umożliwiać młodzieży rozwój w zgodzie ze swoimi pasjami, bez narzucania nierealnych oczekiwań ze strony dorosłych. Pomóżmy nastolatkom rozwijać skrzydła bez tracenia radości życia i doprowadzania do frustracji. Uczestnictwu w niemającym końca wyścigu mówię zdecydowane NIE. 

Jakie mogą być skutki chronicznej presji? 

• Po pierwsze, problemy ze zdrowiem psychicznym: lęk oraz poczucie niepokoju. Niska samoocena, poczucie bezwartościowości. Depresja. 

• Po drugie, zaburzenia obrazu własnego ciała: używanie filtrów i retuszu, niezadowolenie ze swojego wyglądu oraz chęć zmiany wyglądu. W skrajnych przypadkach pojawiać mogą się również zaburzenia odżywiania oraz dysmorfofobia (nadmierne zaabsorbowanie wyglądem swojego ciała). 

• Po trzecie, problemy fizyczne i somatyczne: bóle głowy, brzucha, zmęczenie, problemy trawienne. Gorszy jakościowo sen. 

• Po czwarte, zachowanie ryzykowne i ucieczka: unikanie rozmów o trudnościach oraz ukrywanie emocji przed otoczeniem. Myśli samobójcze, samookaleczenia – jako sposób wyrażenia rozpaczy. 

• Po piąte, utrata pasji i równowagi: nadmiar obowiązków, mało czasu na odpoczynek, zainteresowania i relacje, co może doprowadzać do frustracji i wypalenia. Rezygnowanie z tego, co sprawia przyjemność. 

• Po szóste, wpływ na relacje społeczne: trudności w relacjach rówieśniczych, obawa przed odrzuceniem. Izolacja społeczna. 

Reasumując

Nastolatkowie niejednokrotnie spotykają się z presją związaną z edukacją, gdzie oceny i egzaminy traktowane są jako przepustka do „lepszej przyszłości”. W wielu sytuacjach dochodzi również do porównywania z rówieśnikami, co jest także pogłębiane przez dorosłych, którzy stawiają coraz wyższe wymagania wobec młodych ludzi. Współcześnie można również spotkać się z kolekcjonowaniem certyfikatów i nagród, przez co czas wolny dzieci i młodzieży staje się areną rywalizacji. Zapomina się wtedy o czasie wolnym, służącym odpoczynkowi. Polem rywalizacji stały się również media społecznościowe, gdzie odbywa się duży wyścig na lajki i followersów, co może pogłębiać stres i poczucie bycia gorszym. Wyścig ten postępuje, jednak należy mieć na uwadze jego negatywne skutki, tj. lęki i depresja, stres i wypalenie, a także brak autentyczności oraz zerwane relacje. Jako społeczeństwo potrzebujemy zmiany, a mianowicie warto promować współpracę zamiast rywalizacji. Specjaliści zachęcają do doceniania wysiłku, a nie samych efektów. I przede wszystkim edukujmy dzieci i młodzież w zakresie zdrowego korzystania z ekranów i mediów społecznościowych. Bezcennym drogowskazem dla rodziców i nauczycieli jest bez wątpienia książka Magdaleny Bigaj – „Wychowanie przy ekranie. Jak przygotować dziecko do życia w sieci?”.

Bibligrafia

Sara Górna, Katarzyna Pazdro-Zastawny, Alicja Basiak-Rasała, Joanna Krajewska, Mateusz Kolator, Ireneusz Cichy, Andrzej Rokita, Tomasz Zatoński, Physical activity and sedentary behaviors in Polish children and adolescents, 2023 w https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0929693X22002366 (dostęp: 25.09.2025)

https://raportsdg.stat.gov.pl/ (dostęp: 26.09.2025)

https://datareportal.com/reports/digital-2025-poland (dostęp: 25.09.2025)

https://www.nask.pl/magazyn/nastolatki-3-0-raport-z-ogolnopolskiego-badania-uczniow-i-rodzicow (dostęp: 26.09.2025)

https://brpd.gov.pl/ogolnopolskie-badanie-jakosc-zycia-dzieci-i-mlodziezy/ (dostęp: 26.09.2025)