Nastolatek i jego ciało w dobie popularnych trendów

Przemysław Kaca

Chcąc rozsądnie wspierać młodzież w zaakceptowaniu swoich ciał, warto podkreślać pozytywne cechy fizyczne i osobowościowe dziecka. Istotnym jest również zwracanie uwagi na różnorodność ciał, które nas otaczają, a także rozmawianie o różnych typach sylwetek. Starajmy się w rozmowach zachęcać do doceniania i akceptowania ciał takimi, jakie są. Warto również promować w okresie nastoletnim aktywność fizyczną, pozytywnie wpływającą na zdrowie, a także zdrowe odżywianie, dbanie o higienę snu czy niestosowanie używek.

Ciało – nasz dom

Ciało jest naszym domem, a o tym, jak długo i w jakim stanie będzie nam służyło przez resztę życia, w dużej mierze decydujemy sami. Trudno mieszkać w domu, w którym nie czujemy się komfortowo, w którym nie jest nam przytulnie, w którym ciągle doszukujemy się jakichś zadrapań, ciągle chcielibyśmy zmieniać tapety. Tak samo niewygodnie jest nam w ciele, gdy zaczynamy traktować je przedmiotowo – takim porównaniem Katarzyna Wiecheć, psycholożka, psychoterapeutka i wykładowczyni Uniwersytetu SWPS, otworzyła konferencję „Moje ciało – mój dom. O różnych obliczach cielesności na różnych etapach życia”.

Dojrzewanie to wrażliwy okres w życiu każdego człowieka, a nastolatki szczególną uwagę zwracają na wygląd fizyczny. W początkowej fazie okresu dorastania (pomiędzy 12. a 13. rokiem życia), nastolatkowie doświadczają pewnego rodzaju rewolucji w sferze biologicznej i psychicznej. A mianowicie zachodzą zmiany na poziomie hormonalnym, pojawia się wtedy tzw. skok pokwitaniowy, charakteryzujący się intensywnym przyrostem objętości ciała. W okresie tym kształtuje się również indywidualny styl oraz model aktywności ruchowej. Początkowo nastolatkowie starają się do tych zmian dostosować i je zrozumieć. Z kolei po 15. roku życia skupiają się na psychicznej akceptacji własnego ciała. Wtedy też budowany jest zewnętrzny obraz siebie.

Co może zrobić dorosły, aby wspierać nastolatka w akceptacji własnego ciała?

• Po pierwsze, rozmawiać o tym, co czuje dziecko oraz pomóc w nazywaniu emocji. Pomocnymi zwrotami mogą okazać się: Mam wrażenie, że jest ci trudno, bo twoje ciało się zmienia czy Widzę, że martwisz się swoją wagą. Można również odnieść się do swoich lat młodzieńczych: Kiedy byłam w twoim wieku, bardzo nie lubiłam tego, jak wyglądają moje włosy\uda\piersi. Zastanawiam się jak ty czujesz się ze swoim ciałem?

• Po drugie, wspierać kompetencje dziecka. Warto przekierowywać uwagę dziecka na jego umiejętności, wzmacniać pozytywnie bez porównywania z rówieśnikami.

• Po trzecie, dać dziecku poczucie sprawczości oraz wspierać jego samodzielność.

• Po czwarte, zaakceptować to, że dziecko różni się od ciebie i rówieśników, nie porównywać z innymi nastolatkami.

• Po piąte, wyrażać się z szacunkiem o innych ludziach. Nazywając dziecko „grubaskiem” lub „chudzielcem” opiekun tworzy w jego głowie obraz jego ciała, a w okresie dojrzewania staje się to drażliwym tematem do rozmowy. Unikajmy krytycznych komentarzy na temat wyglądu własnego, jak i drugiego człowieka. Ponadto, nie przyzwalajmy na przemoc słowną wobec innych osób.

• Po szóste, rozmawiać o znaczeniu obrazków z dnia codziennego – o reklamach, teledyskach, czasopismach i mediach społecznościowych. Warto również pokazywać rzeczywistość nieretuszowaną i bez użycia filtra.

Aby nastolatek akceptował własne ciało, dorośli powinni przede wszystkim dawać przykład własną osobą. Ciągłe krytykowanie własnego ciała i wyglądu nie pomoże dziecku w zbudowaniu szacunku do własnego ciała. Starajmy się dążyć do akceptacji siebie, a w sytuacjach niepożądanych dokonywać zmian w codziennych nawykach celem zadbania o siebie.

Pozytywny obraz ciała pomaga nie tylko w budowaniu pewności siebie, ale również w podtrzymywaniu dobrych relacji z ludźmi. Jest to również fundament dla zdrowia psychicznego. Współczesna kultura popularna stwarza nierealistyczne ideały urody, co napędza młodzież do wyścigu. To z kolei może prowadzić do obniżonej samooceny i problemów emocjonalnych, a także trudności relacyjnych z rówieśnikami.

Popularne trendy żywieniowe młodzieży w sieci w 2025 roku

1. Diety roślinne i fleksitariańskie – coraz więcej młodych osób ogranicza mięso lub przechodzi na weganizm/wegetarianizm. Popularnością cieszą się hasła typu: „plant-based”, „cruelty-free”, „eco-eating”.

2. „What I Eat in a Day” – viralowy format na TikToku i YouTubie, w którym influencerzy dzielą się swoimi codziennymi posiłkami – zarówno zdrowymi, jak i „cheat day”. Często promowane są owsianki, lunchboxy DIY czy smoothie bowls.

3. Food hacks i viralowe przepisy – przepisy w stylu: 3 składniki, szybkie i „esthetic”, np. makaron z pieczoną fetą, rolki ryżowe z awokado i mango, proteinowe desery z jogurtu i odżywek białkowych.

4. Superfoods i suplementacja – trendy na „gut health” – kiszonki, kombucha, probiotyki. Popularność adaptogenów (np. ashwagandha, maca). Szerokim tematem na TikToku jest również kwestia kolagenu, kreatyny czy magnezu.

5. Dbanie o zdrowie psychiczne przez jedzenie – trend „feel good food” – jedzenie wpływające na nastrój. Często łączone z tematami samopoczucia i snu.

6. Fast food i comfort food w nowej wersji – młodzież szuka fit wersji ulubionych dań – np. chipsy z piekarnika, burgery z tofu, pizza na spodzie z tortilli. Rośnie popularność urządzeń beztłuszczowych.

7. Estetyka jedzenia – jedzenie ma wyglądać „instagramowo”: kolorowe miski, estetyczne pudełka, dodatki. Popularne hasztagi: #foodaesthetic, #mealprep, #healthyfoodporn.

Niebezpieczne trendy żywieniowe online

1. „SkinnyTok” i promowanie zaburzeń odżywiania – content gloryfikujący ekstremalny spadek masy ciała, restrykcyjne diety, poranny „bodycheck” i fasttrackowe ćwiczenia. TikTok zakazał tagu #SkinnyTok, jednak w sieci nadal spotkać można hasła głoszone na tej platformie. Jest to prosta droga do anoreksji, bulimii, depresji i dolegliwości metabolicznych.

2. Ortoreksja – obsesja na punkcie „zdrowego odżywiania”. Nadmierne skupienie na „zdrowym” jedzeniu może doprowadzić do lęku, izolacji, niedożywieniu, a także śmierci. W sieci promowane są przekonania o tzw. surowej żywności bez dodatków, co odsuwa młodzież od wielu produktów ważnych w diecie, a jednocześnie zamyka w pułapce perfekcjonizmu.

3. Ekstremalne diety oraz „food fads” – trendy takie jak dieta carnivore, keto, wykluczająca węglowodany czy „oatzempic” (owies zamiast leku), promowane przez influencerów, mogą prowadzić do niedoborów, zaburzeń hormonalnych, zaburzeń trawienia i psychicznych.

4. TikTokowe wyzwania spożywcze – wśród popularnych wymienić należy „Cinnamon Challenge” (łyżka cynamonu), „Banana–Sprite” (duże porcje i napój gazowany) – oba mogą uszkodzić drogi oddechowe bądź spowodować wymioty i odwodnienie.

5. WaterTok – trend polegający na zastępowaniu jedzenia dużą dawką wody – często pod pozorem utraty wagi. Jest to praktyka sprzyjająca zaburzeniom odżywiania i zaburzeniom elektrolitowym.

6. „Miracle cures” – fałszywe porady zdrowotne rozpowszechniane przez influencerów – promowanie substancji lekopodobnych, odrobaczaczy, naparów czy kiszonek jako cudownych metod leczenia poważnych chorób, co może prowadzić do rezygnacji z terapii/leczenia, a tym samym poważnych konsekwencji dla zdrowia i życia człowieka.

Statystyki

Algorytmy społecznościowe takie jak TikTok czy Instagram wzmacniają treści ekstremalne. Centrum Przeciwdziałania Cyfrowej Nienawiści (CCDH) zidentyfikowało, że osoby wrażliwe otrzymują filmy o zaburzeniach odżywiania i samookaleczeniach już w ciągu 30 minut. Z kolei presja rówieśnicza, FOMO oraz potrzeba popularności sprawiają, że młodzież łatwo poddaje się wyzwaniom online.

Badanie EU Kids Online pokazuje, że ponad 40% badanych małoletnich miało kontakt w sieci z zagrażającymi zdrowiu ekstremalnymi dietami. Nastolatkowie ze względu na wciąż rozwijający się mózg, nie w każdej sytuacji są w stanie przewidzieć skutki podejmowania ryzykownych działań. Ich kora przedczołowa jest jeszcze słabo rozwinięta, w związku z tym nie radzą sobie tak dobrze jak dorośli z hamowaniem impulsów, podejmowaniem decyzji, wnioskowaniem na temat konsekwencji decyzji, myśleniem skutkowo-przyczynowym. Czasami po prostu nie możemy też wymagać, aby dzieci były w stanie czemuś się oprzeć, podjąć racjonalne, logiczne decyzje, właściwie oszacować ryzyko – właśnie z powodu poziomu ich rozwoju – Marta Witkowska, ekspertka ds. edukacji cyfrowej w NASK.

Kilka słów o PRO-ANA

Pro-ana (ang. pro-anorexia) jest internetowym ruchem gloryfikującym anoreksję jako styl życia. Towarzyszyć mu również może nurt pro-mia (bulimia). Osoby zaangażowane w te społeczności wymieniają się technikami głodzenia, a także wzajemnie „motywują”, ukrywając objawy przed rodziną i specjalistami. W społecznościach tych gloryfikowana jest skrajna szczupłość, a głodzenie się jest przedstawiane jako sukces.

Wiele treści pro-ana usunięto z wiodących platform takich jak Instagram, TikTok czy Tumblr. Treści te ukrywane mogą być jako tzw. motywacja fit, zawierająca treści o głodówkach, „sztuczkach” na tłumienie głodu czy ukrywaniu wagi. W sieci nadal obecne są liczne treści szkodzące młodzieży.

Oryginalne tagi
Zamienniki
#proana
#sweetana, #notproanaBUT
#anorexia
#ana, #skinnygoals, #meanspo
#thinspo
#bonespo, #flatstomachgoals
#lowkcal
#undereating, #0kcalbreakfast
Wśród przykładowych treści zarchiwizowanych z TikToka i Tumblr możemy znaleźć: „30-dniowy challenge 200 kcal dziennie”, „Najlepsze wymówki, by nie jeść przy rodzicach” czy „Jak oszukać lekarza i wagę”.

U młodzieży można zaobserwować wzmacnianie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD) wokół jedzenia, lęki, silną presję, nienawiść do własnego ciała, a także osamotnienie. Pojawić może się również depresja. Do tego dochodzić może spadek odporności, zaburzenia rytmu serca, a tym samym ryzyko hospitalizacji. Jak podaje WHO, anoreksja ma najwyższy wskaźnik śmiertelności wśród chorób psychicznych (~20%). Niepokoić może również łatwy dostęp do tych treści, a także zainteresowanie tematyką przez młodzież. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę podała, że 39% nastolatków natrafiło w przestrzeni online na treści promujące samookaleczenia, zaburzenia odżywiania lub samobójstwa (2023 r.).

Co powinno zaniepokoić?

Przede wszystkim obsesja wokół kalorii połączona z nagłą utratą wagi, a także unikanie i ukrywanie posiłków. Niepokojącym objawem może być również tzw. „bodychecking”, czyli częste dotykanie ud/żeber oraz sprawdzanie lusterka. Młodzi ludzie mogą obserwować w przestrzeni online konta z motywacją „thinspo”, a także wystąpić mogą hasła typu „Ana jest moją przyjaciółką”. Warto rozmawiać bez oceniania, a także monitorować treści #proana i je blokować. Jeśli jest taka potrzeba, należy umówić konsultację u psychodietetyka czy terapeuty zaburzeń odżywiania. Naszym zadaniem jest zrozumienie, czym jest „pro-ana” przy jednoczesnym poznania trendów występujących w sieci. Nie należy oceniać ani zawstydzać dziecka – zamiast zdań typu „zjedz wreszcie” czy „nie wygłupiaj się”, spróbujmy porozmawiać empatycznie. Warto do nastolatka podejść z troską: „Widzę, że trudniej ci ostatnio przychodzi jedzenie – co się dzieje?” bądź „Wiem, że presja wyglądu w sieci może być ogromna. Możesz mi zaufać.” Zamiast szpiegować nastolatka w sieci, może lepiej zaproponować wspólne przeglądanie istotnych czy niezrozumiałych treści w social mediach? Warto poznać rzeczywistość dziecka, ale równie promować właściwe nawyki w codziennym funkcjonowaniu. Chcąc pomóc dziecku, warto udać się do psychologa specjalizującego się w zaburzeniach odżywiania bądź psychodietetyka. W przypadku skrajnych zachowań podejmowanych przez nastolatków, należy skontaktować się z psychiatrą dziecięcym.

Przydatne kontakty:

• Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę – fdds.pl

• Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111

• Narodowe Centrum Edukacji Zywieniowej
– ncez.pzh.gov.pl/

Reasumując

Budowanie świadomości żywieniowej od najmłodszych lat stanowi fundament dla zdrowego rozwoju człowieka. Zadaniem świadomych opiekunów jest uczenie dzieci, że jedzenie jest paliwem dla organizmu. Z kolei zachęcanie do aktywności fizycznej powinno opierać się na przyjemności, a nie na presji dotyczącej wyglądu. Istotnym jest także prowadzenie otwartego dialogu na temat nierealistycznych wzorców promowanych w mediach społecznościowych. Istotnym jest, aby młody człowiek potrafił odróżnić rzeczywistość od wyretuszowanych obrazów spotykanych w sieci.

Poza tym, w okresie wakacyjnym dostrzec można większe eksponowanie ciała przez młodzież. W tym kontekście warto rozmawiać z nastolatkami o cielesności i zdrowej seksualności w sposób otwarty i wspierający. Akceptując różnorodność ciał i różnice rozwojowe oraz stwarzając bezpieczną przestrzeń do rozmowy, budujemy pozytywne podejście do własnego ciała.

Bibliografia dostępna w redakcji.