Play Therapy jako metoda terapeutyczna (12)

Ewelina Prędka-Pawlun

Terapia lalkami w terapii traumy przez zabawę, w której często lalki są rekwizytami terapeutycznymi. Jakie lalki stosować w terapii oraz jakie korzyści mogą wynikać z tej formy terapii dla dzieci? Koncepcja lalek terapeutycznych skupia się na indywidualnym wspomaganiu rozwoju dziecka oraz konieczności doskonalenia jego umiejętności w jak najbardziej przyjaznej atmosferze.

Autorką tzw. lalek terapeutycznych jest m.in. Britt-Marie Egedius-Jakobsson – psycholog i terapeuta rodzinny. Terapia lalkami to unikalne podejście, skupia się nie tylko na indywidualnym rozwoju, terapii i rehabilitacji dziecka, ale zwraca uwagę na potrzebę ciągłego rozwoju kompetencji rodziców, terapeutów. W dalszej części zostaną przedstawione podstawowe założenia koncepcji terapii traumy przez zabawę oraz jej efektywność. Model TraumaPlay™ wykorzystuje aktualną wiedzę na temat neurobiologii zabawy i traumy, opiera się na teorii przywiązania i pozwala na elastyczne stosowanie zarówno metod niedyrektywnych, jak i dyrektywnych.

Terapia lalkami

Jest formą terapii, w której wykorzystuje się lalki do wspierania rozwoju emocjonalnego, komunikacyjnego i społecznego, szczególnie u dzieci oraz seniorów z chorobą Alzheimera. Lalki działają jako narzędzie do wyrażania emocji, budowania relacji i radzenia sobie ze stresem oraz uczą empatii i komunikacji, wspierają rozwój społeczny poprzez zabawy, w których dzieci wcielają się w różne role. Ponadto lalki mogą pomóc w odzyskaniu poczucia bezpieczeństwa, przywiązania i towarzystwa, oraz zmniejszyć trudne zachowania w przebiegu choroby Alzheimera.

Korzyści z terapii lalkami

Wśród najważniejszych korzyści psychologicznych stosowania tego rodzaju terapii należą: wspieranie rozwoju emocjonalnego i społecznego, ułatwianie komunikacji i wyrażania emocji, budowanie relacji i zaufania, redukcja stresu i trudnych zachowań (Maciejewska-Mroczek, 2012). Poniżej przedstawiam bardziej szczegółowo wspomniane korzyści.

Terapia lalkami:

• w naturalny sposób zachęca do wyrażania emocji, pomaga wyrażać i rozpoznawać emocje, np. poprzez mimikę twarzy lub zabawę lalką, zmniejszyć niepokój i obawy,

• pomaga w zrozumieniu i rozwiązywaniu konfliktów wewnętrznych oraz zintegrowaniu różnych obszarów osobowości dziecka,

• rozwija kreatywność i wyobraźnię, jest kreatywnym sposobem analizy i pracy nad różnymi aspektami życia pacjenta,

• wzmacnia relacje międzyludzkie poprzez prezentowanie różnych sytuacji za pomocą lalek, doskonali umiejętności komunikowania się i rozwiązywania problemów w relacjach międzyludzkich,

• pomaga w redukcji stresu i lęku,

• ułatwia budowanie więzi z terapeutą i innymi osobami poprzez wspólną zabawę i dialog,

• wspiera rozwój dziecka, np. poprzez naukę empatii, zrozumienia emocji i budowanie umiejętności społecznych,

• pomaga zmniejszyć niepokój i poprawić interakcje społeczne u osób z demencją, ponieważ lalki są postrzegane jako coś znajomego i budzą pozytywne emocje.

Rodzaje lalek stosowanych w terapii

Lalki terapeutyczne mogą spełniać różne funkcje, są wykonane z różnych materiałów, mają także wiele dodatkowych elementów. Stanowią niefarmakologiczne wsparcie. Pomagają w zarządzaniu emocjami, budowaniu relacji i rozumieniu emocji, szczególnie u dzieci i osób starszych. Używa się ich w terapii do nauki, zabawy i w celu wsparcia osób z demencją. Przede wszystkim umożliwiają wielozmysłowe możliwości komunikacji i kontaktu terapeutycznego poprzez takie mechanizmy jak mirroring, eye contact oraz dotyk, zapach, dźwięk. Służą jako narzędzia wspierające w pracy opiekunów, personelu medycznego, terapeutów poprzez budowanie pozytywnych relacji z dzieckiem. Wspierają fundamentalną potrzebę obserwacji oraz empatii (Zaworska-Nikoniuk, 2012).

• Lalki Reborn – przypominające niemowlęta, które mogą być używane jako narzędzie do wspomagania osób z chorobą Alzheimera,

• Pacynki – lalki na rękę, które mogą być używane do wspierania koncentracji i zachęcania do interakcji u dzieci,

• Lalki Empathy Dolls – zaprojektowane tak, aby wyglądały jak dzieci (mają podobne proporcje ciała), co zachęca do opiekuńczego zachowania i więzi emocjonalnej; są wykonane z miękkiego materiału, o realistycznych rysach twarzy i z dodatkowymi funkcjami, jak np. bijące serce; nadają się do zabawy i terapii dla dzieci ze specjalnymi potrzebami w różnym wieku,

• Lalki empatyczne JOYK – przejmują w zabawie lub terapii rolę ukochanej osoby. Ze względu na ich miękkie ciało i wyraźną strukturę twarzy budzą sympatię, zaufanie i naturalny opiekuńczy instynkt. Szczególnie charakterystyczne dla tych lalek są oczy, które sprawiają, że mamy poczucie nieprzerwanego kontaktu wzrokowego. Pozwala to nawiązać bardzo silną emocjonalną więź, która jest tak ważna w zdobywaniu kompetencji społecznych. Badania dowodzą, że osoby z zaburzeniami sensorycznymi i emocjonalnymi odczuwają znaczny spadek lęku i stresu w konktakcie z lalkami JOYK. Waga lalek dostosowana jest do wielkości, a środek ciężkości przesunięty w taki sposób, że przypominają niemowlęta. Lalka może siedzieć lub leżeć z wyprostowanymi nogami, a jej rozmiary umożliwiają noszenie prawdziwych ubrań niemowlęcych.

Cechy lalek terapeutycznych

Wśród cech charakterystycznych lalek terapeutycznych możemy wymienić:

• wrażenie nieprzerwanego kontaktu wzrokowego,

• właściwe obciążenie – lalki są obciążone, co daje im wrażenie realności i pozwala na przytulanie,

• wielozmysłowość – niektóre lalki są wyposażone w dźwięki, zapachy, a nawet dotyk, aby wspierać wielozmysłową komunikację w przypadku osób z trudnościami w komunikacji słownej,

• personalizacja – można je dostosować do indywidualnych potrzeb, np. poprzez wybór koloru skóry, włosów lub ubrania.

Mogą być używane również dodatkowe materiały, takie jak akcesoria do lalek, scenariusze terapii, karty z emocjami, które pomagają wspierać proces terapeutyczny.

Kontrowersje

Lalki terapeutyczne, szczególnie Reborn, budzą kontrowersje. Niektórzy uważają, że lalki Reborn mogą być szkodliwe, prowadzić do nieprawidłowego postrzegania małego dziecka, a nawet być wykorzystywane przez osoby z zaburzeniami psychicznymi np. w celu symulowania dziecka lub w celach seksualnych. Istnieje obawa, że lalki Reborn mogą prowadzić do niezdrowego przywiązania i utrudniać nawiązanie więzi z prawdziwym dzieckiem. Z drugiej strony lalki Reborn pomagają w przeżyciu żałoby i mogą służyć w pracy terapeutów jako forma rozładowania emocji i radzenia sobie z utratą, szczególnie u osób, które straciły dziecko. Ponadto wspomagają rozwój. Lalki mogą być używane w szkołach rodzenia, aby pomóc przyszłym rodzicom przygotować się na opiekę nad dzieckiem. Są także często wykorzystywane w terapii, np. przy zaburzeniach lękowych lub trudnościach w wyrażaniu emocji (Zaworska-Nikoniuk, 2012).

Podsumowując, lalki terapeutyczne, w tym Empathy Dolls to unikalne narzędzie terapeutyczne, które może być wykorzystywane w różnych sytuacjach, aby pomóc w rozwoju dziecka, wspierać osoby starsze oraz ułatwiać komunikację i budowanie relacji. Pacjent może używać jednej lalki, aby przedstawić swoją słabszą stronę, a za pomocą drugiej przedstawić swoje pozytywne cechy. W znaczący sposób ułatwia to proces terapii.

Sue Jennings uważa, że „lalki i inne postacie mogą być używane w terapii do przedstawiania części siebie, które mogą być trudne do bezpośredniego zmierzenia się, pomagając ludziom rozwinąć większe zrozumienie i akceptację siebie”. Powinno się uwzględnić ważne aspekty terapii lalkami. Ważne, by były one odpowiednio dobrane do wieku i potrzeb dziecka/pacjenta. Należy unikać „zmuszania” do korzystania z lalki, jeśli dziecko/pacjent nie jest na to gotowy. Lalki mogą być wykorzystywane jako element terapii wspólnie z innymi metodami.

Model TraumaPlay™

Powtarzająca się zabawa pourazowa jest objawem przejawianym przez dzieci po traumie. Nadrzędnym celem terapeuty jest „wypłukanie emocjonalnej toksyczności” z doświadczenia dziecka (Goodyear-Brown, 2024, s. 11). W pokoju zabaw Play Therapy jest też elementem, który pozwala dzieciom na wyrażanie i przetwarzanie doświadczonych traum. Badacze tacy jak Gil (2006), Malchiodi (2008) oraz Terr (1993) zwracają uwagę na to, że dzieci wykorzystują metaforyczną treść zabaw, aby odgrywać i przetwarzać swoje doświadczenia. Model TraumaPlay™ pozwala na umieszczenie różnych interwencji wzdłuż kontinuum leczenia, w zależności od tego, który cel leczenia jest aktualnie realizowany. We wczesnych fazach leczenia celem jest:

• budowanie poczucia bezpieczeństwa i ochrony,

• wzmacnianie umiejętności radzenia sobie,

• łagodzenie objawów fizjologicznych,

• wzmacnianie umiejętności emocjonalnych i wspieranie rodziców w regulacji emocji dziecka.

Na początku terapii istotne jest przeanalizowanie, w jakim momencie zachęcić dziecko do pójścia głębiej, kiedy szanować jego mechanizmy obronne, kiedy uznać jego wycofanie, jak wspierać powrót dziecka do zdrowia.

Środkowe fazy leczenia zapewniają pewną formę stopniowej ekspozycji opartej na zabawie, która może obejmować kontinuum ujawniania, doświadczalną grę mistrzowską (experiental mastery play/EMP) i/lub pracę z narracją traumy (Goodyear-Brown, 2024, s. 11). Ostatnią fazą leczenia jest pomoc dziecku i rodzinie w badaniu pozytywnego znaczenia „ja” po traumie oraz zajmowanie się myślami.

W pokoju zabaw dziecko angażuje się w scenariusze zabaw, które często odzwierciedlają przebyte trudności. Na przykład, dziecko, które doświadczyło przemocy, może posłużyć się rytuałami oczyszczającymi.

Dwóch badaczy – Schaefer i Drewes (2014) przywołują terapeutyczne moce zabawy, mówią również o kluczowych czynnikach zmiany. Są one istotne z punktu widzenia terapeutów opracowujących plan leczenia dla dziecka z doświadczeniem traumy w celu zidentyfikowania obszarów, w których okno tolerancji dziecka na stres związany z podstawowymi zadaniami życiowymi zostało naruszone.

Efektywność terapii traumy

Kluczowym dla zwiększenia efektywności terapii traumy jest zrozumienie sposobów, w jaki dzieci uczą się i przyswajają nowe doświadczenia. Dzieci najefektywniej przyswajają wiedzę poprzez doświadczenia kinestetyczne, czyli te związane z ruchem i dotykiem. Jean Piaget, psycholog rozwojowy, wskazał, że rozwój poznawczy dziecka rozpoczyna się od fazy sensomotorycznej, aby stopniowo ewoluować w kierunku bardziej złożonych procesów myślowych.

W związku z tym terapia dzieci powinna angażować różnorodne sposoby, czyli kanały dostarczania informacji, szczególnie te zmysłowe, takie jak wzrok, słuch, a przede wszystkim dotyk. Zabawki i rekwizyty terapeutyczne odgrywają bardzo istotną rolę, ponieważ dzięki nim dzieci mogą angażować wszystkie preferowane drogi uczenia się, co sprawia, że terapia jest bardziej skuteczna.

Wybierane przez terapeutę zabawki i rekwizyty w terapii traumy służą do włączenia dziecka w treści terapeutyczne podczas sesji. Rodzaj zabawek warto jest dobierać do treści związanej z traumą dziecka. Powiązanie trudnych treści terapeutycznych z manipulowaniem np. zabawnymi rekwizytami znacznie zwiększa tolerancję dziecka na podejście do trudniejszych tematów.

Rekwizyty blisko powiązane z traumą coraz bardziej eksponują dziecko na emocje wynikające z trudnego doświadczenia. Podczas sesji wszystkie zabawki znajdują się w zasięgu wzroku i rąk dziecka. W niedyrektywnym podejściu czekamy, aż dziecko samo wybierze zabawki. W interwencjach dyrektywnych unikamy bezpośredniego wyboru przez dziecko i wybierając zabawkę, raczej skupiamy się na tych, które dziecko wykorzysta do rozwoju nowych umiejętności emocjonalnych przydatnych w dalszej terapii traumy.

Badania pokazują z jednej strony, że terapia zabawą jest skuteczna w krótkoterminowych przypadkach, ale z drugiej strony dowodzą, że jej skuteczność wzrasta wraz z liczbą sesji. Kolejnym pozytywnym aspektem jest dowód na to, że gdy rodzic jest w pełni zaangażowany w proces terapeutyczny, szanse na sukces terapeutyczny zwiększają się. Terapia traumy przez zabawę ma charakter pewnego kontinuum i czasami dziecko potrzebuje zarówno dyrektywnego, jak i niedyrektywnego podejścia podczas tej samej sesji.

Podsumowanie

Wykorzystanie zabawek jako narzędzi terapeutycznych otwiera nowe możliwości dla terapeutów, umożliwiając im budowanie poczucia spójności pomiędzy sesjami terapeutycznymi a codziennym życiem dzieci. Terapia lalkami jest szczególną formą terapii, w której wykorzystuje się lalki do wspierania rozwoju emocjonalnego, komunikacyjnego i społecznego.

W terapii traumy przez zabawę trzeba uwzględnić sposób, w jaki dzieci się uczą, zwłaszcza te, które mają upośledzoną neurofizjologię z powodu złożonej traumy. Zwracamy uwagę na język ciała dziecka, jego mimikę twarzy, czyny fizyczne i wypowiadane słowa. Mogą nam dostarczyć cennych informacji na temat bieżącej regulacji emocjonalnej i podstawowych potrzeb. Dzieci przeżywające traumę potrzebują większego poświęcenia uwagi. W ich przypadku początkowe rozwiązanie obejmuje ich unikalny zestaw doświadczeń i odporności. W terapii należy wziąć pod uwagę emocjonalność dziecka, wszelkie trudności w relacjach, zaniedbania i doświadczenia związane z przemocą, wszelkie traumy, które miały miejsce i sposób, w jaki mogą one przejawiać się w ciele poprzez epizody nadmiernego lub niedostatecznego pobudzenia. W pracy z traumą terapia zabawą jest czynnikiem zmiany. Aby nastąpiła zmiana, dzieci często potrzebują nowych doświadczeń, które pomagają wypracować zdrowsze interakcje ze światem.

Bibliografia dostępna jest w redakcji.

Autorka jest psychologiem, terapeutą skoncentrowanym na rozwiązaniach, trenerem technik pamięciowych dla dzieci i młodzieży, terapeutą metody EEG Biofeedback., diagnostą ADHD oraz certyfikowanym diagnostą ADOS-2.