Play Therapy jako metoda terapeutyczna (cz. 10)

Ewelina Prędka-Pawlun

Wiedza o tym, jak zareagować w obliczu niespodziewanego zdarzenia w trakcie terapii zabawą, może pomóc terapeucie w zachowaniu spokoju, zrozumienia i akceptacji w stosunku do dziecka. W dalszej części zostaną przedstawione gry i zabawy, które pobudzają percepcję wzrokową oraz dotykową, za pomocą których dzieci mogą bezpośrednio doświadczać otaczający ich świat.

Co zrobić, jeśli dziecko uporczywie zabiega o pochwały

W czasie sesji może się zdarzyć sytuacja, że dziecko nieustannie domaga się od terapeuty opinii, oceny lub pochwały. Takie uporczywe naleganie, aby terapeuta powiedział, czy podoba mu się rysunek lub inna praca wykonana przez dziecko może z jednej strony świadczyć o niepewności i niskim poczuciu własnej wartości, a z drugiej o potrzebie kontrolowania interakcji. Terapeuta powinien być wrażliwy na uczucia swojego małego pacjenta. Jeśli zareaguje następującymi słowami: „zastanawiasz się, czy moim zdaniem ten obrazek jest ładny”, to będzie miało niewielką lub żadną wspomagającą wartość i dodatkowo może wywołać frustrację i dezorientację u dziecka, które zaczyna mieć wątpliwość, czy terapeuta dobrze je zrozumiał. To z kolei prowadzi jeszcze bardziej do większego nacisku na pochwałę ze strony dziecka. Każde wahanie i niepewność terapeuty mogą prowadzić do wymuszenia bezpośredniej odpowiedzi. Mogłoby się wydawać, że najprościej powiedzieć: „Uważam, że twój obrazek jest bardzo ładny”. Aczkolwiek taka pochwała za bardzo ukierunkowuje zachowanie dzieci, ogranicza ich wolność, sprzyja motywacji zewnętrznej i tworzy zależność (Landreth, 2016, s. 273). Pochwała nie przyczynia się do rozwoju relacji terapeutycznej. W takiej sytuacji najlepiej, aby reakcja terapeuty ułatwiała dziecku docenienie własnego dzieła np. „Namalowałeś duży statek z trzema masztami. W tle widzę chmury i różowy zachód słońca, a morze jest spokojne i lazurowe”. Jeśli terapeuta reaguje w taki nieoceniający sposób, ale dostrzega w obrazie wiele istotnych szczegółów, dziecko także zaczyna bardziej zauważać wartość swojej pracy i cieszyć się z tego, co stworzyło. W sytuacji gdy dziecko nadal domaga się, aby terapeuta ocenił, czy obrazek jest ładny, czy nie, można wyjaśnić, na czym polega relacja w pokoju zabaw. Terapeuta może zareagować następująco: „Tutaj ważne jest to, co ty myślisz o swoim obrazku oraz ważne jest to, jakie są twoje odczucia”. Ocena należy do dziecka. Terapeuta przekazuje zatem możliwość osądzenia z powrotem do dziecka.

Co zrobić, gdy dziecko prosi o okazanie czułości

Podczas sesji terapeutycznej dziecko może domagać się bezpośrednich wyrazów sympatii oraz uczuć. Może być niepewne swojego miejsca w relacji i potrzebować zapewnienia, że terapeucie rzeczywiście na nim zależy. Wówczas dlatego często zadaje pytanie: „czy lubisz mnie?”. Terapeuta nie powinien powtarzać pytania za dzieckiem: „zastanawiasz się, czy cię lubię?”. To jest czas na podzielenie się swoimi uczuciami w rozwijaniu relacji. Nie powinno się unikać zaspokojenia emocjonalnej potrzeby dziecka. W takich momentach terapeuta musi być bardzo autentyczny, serdeczny i wrażliwy, ponieważ można łatwo zranić poczucie własnej wartości u dziecka. W reakcji na pytanie: „czy mnie lubisz?” można przekazać swoje uczucia słowami: „jesteś dla mnie kimś wyjątkowym, a to jest równie wyjątkowy czas, który możemy spędzić razem”. Podobnie możemy zareagować, gdyby dziecko spytało: „czy mnie kochasz?”.

Co zrobić, gdy dziecko chce pobawić się w zgadywanie

W terapii zabawą może się czasami zdarzyć pytanie od dziecka: „zgadnij, co chcę zrobić?” lub „jak myślisz, co to jest?” Wielu terapeutów może popełnić błąd i wciągnąć się w taką zgadywankę, jednak nie będzie to miało pozytywnego wpływu na dziecko. Takie zachowanie może ograniczać wolność dzieci i unikanie przez nich odpowiedzialności za wykonywane działanie. Pytanie: „zgadnij, co chcę zrobić?” może nie być prośbą, lecz sposobem włączenia terapeuty w swoją aktywność. Dziecko z negatywnym obrazem Ja, zależne i mające silną potrzebę przypodobania się, może zrozumieć odpowiedź terapeuty, że taki właśnie ma być jego kierunek działania, może także zmienić swój pierwotny zamiar. Terapia zabawą nie jest czasem na podejmowanie zabaw w zgadywanie. Jest to czas, kiedy terapeuta musi być konsekwentny w swoim zamiarze, postawie, akceptacji, celu i podejściu (Landreth, 2016, s. 275-276). Prawidłową reakcją terapeuty na pytanie: „jak myślisz, co to jest?” byłaby odpowiedź: „masz jakiś pomysł”, „coś sobie zaplanowałeś” lub po prostu „możesz mi powiedzieć”. Zakładamy, że dziecko już wpadło na jakiś pomysł, a odpowiedzialność za prowadzenie dalszego działania pozostaje cały czas w jego rękach.

Co zrobić, gdy terapeuta niespodziewanie nie może dotrzymać terminu spotkania

Dzieci mają prawo być informowane, jeśli chodzi o umawianie się na spotkania w pokoju zabaw. Mają prawo wiedzieć, czy uzgodniony termin zostanie dotrzymany albo odwołany. Najlepiej, aby terapeuta poinformował dziecko o odwołaniu następnego spotkania na początku sesji, a następnie przypomniał mu o tym pod koniec sesji. Ważne, aby podkreślić, że dziecko powróci do pokoju zabaw w określonym terminie i nie jest to jakaś forma kary za niewłaściwe zachowanie. Terapeuta może także podać powód swojej nieobecności np. wyjazd na szkolenie lub konferencję. To pomoże dziecku zrozumieć, że powodem nieobecności nie jest działanie dziecka. Jeśli wystąpi jakieś nieoczekiwane zdarzenie między sesjami, np. choroba terapeuty, wyrazem szacunku i znaczenia relacji może być informacja o nieobecności w postaci telefonu do dziecka. Są to rzadkie sytuacje, jednak trzeba wziąć pod uwagę, że mogą one wystąpić niespodziewanie. Jeśli przyjście terapeuty na spotkanie jest niemożliwe, miłym akcentem może być przygotowanie krótkiego listu do przeczytania przez dziecko lub do odczytania przez dorosłego. Naczelną zasadą jest zawsze troska o uczucia dziecka.

Ćwiczenia percepcji wzrokowej

W ćwiczeniach usprawniających percepcję wzrokową nacisk należy położyć na kształtowanie tych umiejętności, które są najsłabiej rozwinięte, zaczynając od ćwiczeń łatwych i kolejno przechodząc do trudniejszych.

Stopień trudności wynika ze sposobu ćwiczonego materiału, a więc największe znaczenie ma:

• czas ekspozycji – zadanie jest trudniejsze, kiedy czas ekspozycji jest krótszy (warto zwrócić uwagę na to, że obrazy statyczne są łatwiejsze do obserwowania, niż te poruszające się),

• odległość i wielkość obrazu – większa trudność zaistnieje, kiedy obrazki położone są dalej i są mniejsze,

• liczba elementów – większa trudność zaistnieje, kiedy obrazków czy elementów jest więcej.

Przykładowe gry i zabawy

Poniżej znajdują się propozycje gier i zabaw, które zachęcają dzieci do obserwowania, podziwiania, porównywania oraz rozumienia otaczającego świata za pomocą narządu wzroku (Erkert, 2013, s. 23-36).

1. Co najbardziej lubię robić?

Dzieci ustawiają się w kręgu. Jedno z nich zaczyna zabawę i prezentuje w formie pantomimy swoje hobby. Jeśli ktoś zgadnie, o jakie zainteresowania chodzi, klaszcze w dłonie. Prowadzący udziela głosu i jeśli dziecko odpowie poprawnie, otrzymuje punkt. Gdy wszystkie dzieci zaprezentują swoje hobby, liczymy punkty. Zwycięzcą jest ten, kto otrzymał najwięcej punktów.

2. Czy to moje odbicie w lustrze?

Wszystkie dzieci stoją w kręgu. Prowadzący daje sygnał startu i wszyscy znajdują sobie miejsce, gdzie mogą skakać jak pajacyki, podskakiwać na jednej nodze, kręcić się na pięcie lub przyjąć inną pozycję np. kucać. Dzieci obserwują się wzajemnie w czasie tej zabawy. Prowadzący wybiera jedno dziecko, którego zadaniem jest naśladowanie ruchów wybranej osoby. Jeśli ktoś rozpozna, że jest to jego „lustrzane odbicie”, zatrzymuje się. Kto jako pierwszy zareaguje, może naśladować dzieci w następnej rundzie.

3. Czy znasz tę grupę?

Wszystkie dzieci siedzą na krzesłach w kręgu. Prowadzący wybiera dwoje dzieci, które stają na środku. Ich zadaniem jest bardzo uważne przyjrzenie się wszystkim siedzącym. Następnie prowadzący zadaje przykładowe pytania:

• Kto jest najwyższy w grupie?

• Kto ma najdłuższe włosy?

• Ile dzieci nosi okulary?

• Ile chłopców i ile dziewczynek siedzi w kręgu?

• Które dziecko ma na sobie niebieską koszulkę?

Za każdą poprawną odpowiedź dziecko stojące w środku otrzymuje punkty. Można przeprowadzić tyle rund, aby każdy z uczestników miał możliwość stania w środku i odpowiedzi na pytania. Wygrywa ten, kto ma najwięcej punktów.

4. Kolory natury

Na podłodze lub na stole rozkłada się kilkanaście przedmiotów ze świata przyrody np. kwiatki, liście, szyszki, kamyki, gałęzie. Jedno z dzieci rzuca kolorową kostką do gry i spogląda na kolor. Jeśli wyrzucił np. brązowy to szuka przedmiotu, który ma najwięcej brązowego koloru. Może to być np. gałązka lub szyszka. Jeśli nie znajdzie przedmiotu w odpowiednim kolorze, przekazuje kostkę osobie siedzącej po lewej stronie. Jeśli jednak znajdzie, może w nagrodę zatrzymać ten przedmiot i wyrzuca kostką jeszcze raz. W ten sposób gra jest kontynuowana i kończy się, gdy nie ma już żadnych przedmiotów. Wygrywa ten, kto zdobędzie najwięcej.

Ćwiczenia percepcji dotykowej

Zmysł dotyku dostarcza nam podstawowych informacji o otaczającym świecie i pomaga orientować się w terenie, gdy jest ciemno. Jeśli dojdzie do zaburzenia tego zmysłu, może pojawić się nadwrażliwość na dotyk. Może to dotyczyć takiej sytuacji, że dziecko nie chce być dotykane ani obejmowane przez inne osoby. Różne części ciala reagują odmiennie na dotyk, dlatego w zabawach zachęcamy dzieci do dotykania różnych przedmiotów nie tylko za pomocą rąk i nóg, ale i innych części ciała. Dzieci powinny mieć możliwość poznawania świata w różny sposób poprzez odczuwanie i dotykanie. Zabawy oparte na dotyku powinny być prowadzone w spokojnej i bezpiecznej atmosferze. Należy uwzględnić granice przyjęte w otoczeniu oraz potrzeby dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju oraz bardziej lękowych, introwertywnych oraz nieśmiałych. Takie zachowania jak: popychanie, szczypanie czy mocne chwytanie są w zabawach niedozwolone.

Przykładowe gry i zabawy

Poniżej znajdują się propozycje gier i zabaw, które zachęcają dzieci do poznawania świata poprzez dotyk. Należy zadbać o to, aby proponowane zabawy umożliwiały dzieciom dostrzeganie cech przedmiotów, ich identyfikowanie i opisywanie. Dzieci określając swoje odczucia, znacznie poszerzają zasób słownictwa (Erkert, 2013, s. 37-50).

1. Czego dotykasz?

Dzieci zajmują określoną pozycję, stojąc w kręgu. Mogą np. ustawić się bokiem, odwrócić się tyłem do środka, usiąść po turecku lub położyć się na podłodze. Następnie prowadzący zawiązuje oczy jednemu dziecku i ustawia na środku w kręgu. Dziecko obraca się wokół własnej osi i idzie w kierunku któregoś dziecka, żeby je dotknąć. Zastanawia się, jaka to część ciała i próbuje ją nazwać. Aby sprawdzić, czy odpowiedź jest poprawna, dziecko zdejmuje opaskę z oczu. Potem zamienia się rolami z dzieckiem, którego dotknęło.

2. Najpierw słuchamy, potem dotykamy.

Duża kartka papieru o formacie A3 leży na stole. Wokół tej kartki znajdują się różne materiały, które dzieci znają. Jedno dziecko ma zawiązane oczy. Druga osoba po lewej stronie nakleja w dowolnym miejscu kartki wybrany materiał. Dziecko mówi, co zostało naklejone, a koleżanka lub kolega z zasłoniętymi oczami szuka tego miejsca wnikliwie, dotykając całą powierzchnię kartki. Aby sprawdzić, czy odpowiedni materiał został znaleziony, należy zdjąć opaskę. Kolejne dziecko zasłania oczy. Zabawa się kończy, gdy wszystkie materiały znajdą się na kartce, tworząc kolaż. W każdym momencie po ukończeniu zabawy dzieci mogą podejść do niego i testować materiały z zamkniętymi oczami poprzez dotyk.

3. Ja znajdę ciebie, ty znajdziesz mnie.

Dzieci tworzą krąg. Prowadzący wybiera dwójkę, następnie ustawia je na środku kręgu z zawiązanymi oczami. Dzieci kręcą się wokół własnej osi i próbują znaleźć partnera. Pozostałe dzieci starają się pomóc, zbliżając się coraz bliżej do szukających i wołając: „ciepło, zimno, gorąco!”. Gdy para stanie już blisko siebie, dzieci próbują dotknąć części ciała wskazanej przez prowadzącego. Następnie dzieci zdejmują opaski i sprawdzają, czy dotknęły właściwej części ciała. Potem zamieniają się miejscami z dwójką innych dzieci, które stają na środku i zawiązują sobie oczy.

4. Dzieło sztuki z naturalnych materiałów.

Zadaniem dzieci jest ułożenie obrazu z materiałów znalezionych w przyrodzie np. liście, kamyki, szyszki, kora, mech, trawa. Praca może mieć charakter abstrakcyjny. Ważne, aby można było poruszać poszczególnymi elementami. Jedno z dzieci dokładnie przygląda się obrazowi, następnie zasłania oczy opaską. Inne dziecko zabiera jeden element. Dziecko stara się wybadać palcami, czego brakuje na obrazie. Jego zadaniem jest również nazwanie tego przedmiotu. Następnie zdejmuje opaskę i sprawdza, czy jego odpowiedź jest prawidłowa. Dziecko, które zabrało element, odkłada go na miejsce. Następnie zaczyna się kolejna runda, w której kolejne dziecko będzie miało okazję zgadywać.

Podsumowanie

Relacja w pokoju zabaw jest zawsze twórcza, wyjątkowa, ekscytująca i inna z każdym dzieckiem. Terapeuta zawsze powinien reagować ze współczuciem, zrozumieniem i akceptacją. W niniejszym artykule poznaliśmy reakcje terapeuty na różne sytuacje w pokoju zabaw: co zrobić w sytuacji, jeśli dziecko uporczywie zabiega o pochwały; gdy prosi o okazanie czułości; gdy chce pobawić się w zgadywanie oraz co zrobić, gdy niespodziewanie my – jako terapeuci jesteśmy zmuszeni do przełożenia terminu spotkania. Wszystkie te reakcje powinny przyczyniać się do rozwoju relacji terapeutycznej oraz przekazywać odpowiedzialność za działanie dzieciom oraz zaspokajać ich emocjonalne potrzeby. Należy pamiętać także o tym, że ocena pracy dziecka należy do niego. Terapeuta przekazuje zatem możliwość osądzenia z powrotem do dziecka.

Poznawanie świata za pomocą zabaw i ćwiczeń percepcji wzrokowej i dotykowej umożliwia rozwój umiejętności obserwacji i reakcji. Zabawy, w których dzieci mogą się bawić przedmiotami ze świata przyrody sprawiają, że wyostrza się ich wrażliwość na rzeczy niedostrzegane na co dzień. Wrażliwość dotykową można ćwiczyć poprzez zabawy polegające na dotykaniu w ciemności, chwytaniu i wyczuwaniu struktury powierzchni różnych przedmiotów.

Tabela 1. Zasady odnoszące się do ćwiczenia percepcji wzrokowej.

systematyczność - ćwiczenia powinny odbywać się regularnie (lepsze efekty uzyskuje się pracując codziennie, nawet po kilkanaście minut niż godzinę, ale tylko raz w tygodniu)
indywidualizacja - planując zajęcia z wykorzystaniem ćwiczeń rozwijających percepcję wzrokową, należy wziąć pod uwagę indywidualne predyspozycje oraz potrzeby dziecka (jego motywację, poziom regulacji emocjonalnej, nadpobudliwość, trudności z koncentracją); w przypadku, kiedy zajęcia są grupowe, istotne jest uwzględnienie predyspozycji i specyfiki całej grupy
czas i tempo pracy- młodsze dzieci potrzebują więcej czasu na wykonanie zadania niż dzieci starsze, ale należy pamiętać, że uczniowie w tej samej grupie wiekowej będą pracować w różnym odstępie czasowym. Zarówno czas, jak i tempo wykonywania poszczególnych ćwiczeń muszą być dostosowane do indywidualnych potrzeb dziecka; ćwiczenia nie mogą dziecka męczyć ani być dla niego nudne (odpowiedni czas to ok. 20-25 minut)
stopniowanie trudności - warto zaczynać od ćwiczeń na przedmiotach z najbliższego otoczenia dziecka (w przypadku najmłodszych dzieci dobrze sprawdzają się zabawki); ćwiczenia wykonujemy od najłatwiejszych do coraz trudniejszych, w zależności od możliwości dziecka
wyjaśnienia dla dzieci młodszych niektóre zadania mogą być początkowo zbyt trudne i niezrozumiałe; na początku warto upewnić się, że dziecko rozumie polecenie (instrukcje do zadania); jeśli tak, a mimo to ćwiczenie nadal sprawia trudność konieczne są dodatkowe wyjaśnienia lub kilka podejść wykonania ćwiczenia do momentu kiedy dziecko nie będzie miało już żadnych trudności z jego zrobieniem
konsekwencja
- każde ćwiczenie powinno być wykonane w całości.; jeśli zadanie nie zostanie ukończone, nie powinno się przechodzić do kolejnego etapu; kolejny etap jest możliwy tylko wtedy, gdy poprzedni został ukończony pomyślnie
samodzielność - należy przede wszystkim zadbać o samodzielność dziecka, tak aby miało poczucie podejmowania własnych decyzji; niektórzy rodzice mają tendencję do wyręczania dziecka; należy dać dziecku potrzebny czas na samodzielne wykonywanie ćwiczeń
zezwolenie na błędy - dziecko musi mieć możliwość popełniania błędów, bo dzięki temu naprawdę się uczy; jest to także najlepszy sposób zdobywania nowych doświadczeń i umiejętności; dziecko odkrywa świat i swoje możliwości, ucząc się na błędach; musi mieć także możliwość doświadczania.
Źródło: opracowanie własne

Autorka jest psychologiem, terapeutą skoncentrowanym na rozwiązaniach, trenerem technik pamięciowych dla dzieci i młodzieży, terapeutą metodą EEG Biofeedback, diagnostą ADHD oraz certyfikowanym diagnostą ADOS-2.

Bibliografia

Axline V.M., Play Therapy, Nowy Jork 1991.

Brzezińska, A.I., Batkowski, M., Kaczmarska, D., Włodarczyk, A., Zamecka, N., O roli zabawy w przygotowaniu dziecka do dorosłego życia, [w:] „Wychowanie w Przedszkolu”, 10, 2011, s. 5-13.

Carmichael K.D., Terapia zabawą: wprowadzenie. Glenview, IL: Prentice Hall, 2006.

Danylchuk, Lynette S. , Connors, Kevin J., Podręcznik terapii zabawą, Nowy Jork 2015.

Erkert A., Nowe gry i zabawy pobudzające wszystkie zmysły, Wyd. Jedność, Kielce 2013.

Griesbeck J., Zabawy dla grup, Kielce 1999.

Landreth G.L., Terapia zabawą, Wyd. UJ, Kraków 2016.

LaVigne M., Terapia zabawą, Wyd. Mamania, Warszawa 2023.

Muchacka B., Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka, [w:] „Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna”, 1 (3), 2014, s. 7-13.