Play Therapy jako metoda terapeutyczna (cz. 9)
Ewelina Prędka-Pawlun
Co zrobić, jeśli dziecko milczy
W konfrontacji z dzieckiem, które się nie odzywa w trakcie terapii zabawą, w terapeucie może pojawić się myśl lub poczucie, że dziecko powinno mówić. Początkujący terapeuci mogą czuć się taką sytuacją skrępowani i dążyć do przełamania milczenia. Jednakże w takim przypadku należy ponownie przeanalizować własny system wartości, oczekiwania wobec dziecka oraz zezwolić dzieciom na bycie sobą. Należy odpowiedzieć sobie szczerze na następujące pytania (Landreth, 2016, s. 267-268):
„Czy werbalizacja jest warunkiem koniecznym komunikacji?”, „Czy dziecko musi mówić, żeby dokończyć to, co chce osiągnąć? „Czyje potrzeby zaspokajamy, kiedy chcemy skłonić dziecko do rozmowy?”, „Na ile akceptująca jest postawa terapeuty, który chce, aby dziecko mówiło?”.
Jeśli terapeuta czuje się nieswojo wobec milczenia dziecka, to znaczy, że nie do końca je akceptuje. Dzieci często wyczuwają, że ich milczenie nie jest akceptowane przez terapeutę, a w konsekwencji czują się odrzucone. Akceptacja oznacza akceptowanie dziecka takim, jakim ono jest – milczącym. Nie powinna być warunkowa – nie ma żadnego „jeśli”. Terapeuta powinien zachować postawę wrażliwości tzn. komunikować werbalnie lub niewerbalnie akceptację dla milczenia dziecka. Powinien uważnie słuchać, niezależnie od tego, czy dziecko mówi, czy nie. Nawiązanie kontaktu z milczącym dzieckiem odbywa się przez werbalne reagowanie na to, co dziecko robi w danej chwili, jednak nie może być ono przesadzone. Staramy się unikać reagowania na każdą rzecz, jaką robi dziecko, aby nie wywoływać u niego uczucia skrępowania. Ważne jest przy tym dostosowanie do tempa dziecka, pozwalając mu na wyznaczenie kierunku interakcji. Terapeuta próbuje unikać wszelkich zachowań, które mogą w jakikolwiek sposób przymuszać dziecko do mówienia.
Co zrobić, jeśli dziecko chce wnieść do pokoju zabaw zabawki lub jedzenie
Czasami może się zdarzyć, że dzieci przynoszą do pokoju zabaw na pierwszą sesję swoją ulubioną zabawkę np. lalkę lub autko. To może wskazywać na obecność lęku. Pragnienie zabrania zabawki przez dziecko należy rozpoznać i zaakceptować. Takie zachowanie jest dopuszczalne i może zostać wykorzystane do nawiązania pierwszego kontaktu z dzieckiem.
Jednak nie oznacza to, że do pokoju zabaw można zabrać wszystkie przedmioty, które mają szczególne znaczenie dla dziecka. Regułą jest przyzwolenie tylko na takie przedmioty, które występują w pokoju zabaw i sprzyjają budowaniu interakcji oraz rozwijaniu relacji terapeutycznej. Wyklucza się wszelkie zabawki mechaniczne, elektroniczne, a nawet książki ze względu na to, że dzieci nieśmiałe mogą całymi godzinami wpatrywać się w lekturę i unikać kontaktu z terapeutą (Landreth, 2016, s. 270-271).
Czasami dzieci przychodzą do pokoju zabaw z różnymi przekąskami i napojami. Ogólnie należy wykluczyć jedzenie w pokoju zabaw, ponieważ powoduje ono rozproszenie uwagi. Oprócz tego może to być kłopotliwa sytuacja dla terapeuty, gdy dziecko zaproponuje poczęstunek. Można pozwolić dziecku na dokończenie jedzenia przed wejściem do pokoju. Jeśli dziecko przyniosło ze sobą niedozwolony przedmiot, może zostać w poczekalni. Terapeuta powinien przypomnieć o tym przedmiocie, jeśli dziecko ma skłonność do zapominania. Na tej samej zasadzie należy postąpić, jeśli odpowiedni przedmiot został wzniesiony do pokoju, aby o nim pamiętać pod koniec sesji.
Co zrobić, jeśli dziecko jest nadmiernie zależne
Wiele dzieci kierowanych na terapię zabawą ma problem z nadmierną zależnością od dorosłych, zwłaszcza od rodziców, którzy w sposób bardziej lub mniej świadomy wyręczają swoje pociechy w różnych czynnościach, oddziałując w ten sposób negatywnie na ich poczucie kompetencji i odpowiedzialności. Celem terapeuty jest wspomaganie samodzielności i przekazanie odpowiedzialności dzieciom. Może zdarzyć się taka sytuacja, że terapeuta zostanie zasypany pytaniami, prośbami lub naleganiami ze strony małych pacjentów. Jednak dzieci potrafią samodzielnie podejmować decyzje, wtedy gdy zaistnieje możliwość doświadczenia trudności w podejmowaniu decyzji oraz w samodzielnym robieniu różnych rzeczy. Terapeuta nie może występować w roli służącego, który będzie podawać różne przedmioty dzieciom, ubierać je lub decydować o tym, w co dziecko będzie się bawić. Takie zachowania utrwalałyby jedynie zależność i potwierdzałyby istniejący już obraz Ja jako osoby niesamodzielnej i niekompetentnej. Reakcje terapeuty powinny być ukierunkowane na przekazanie odpowiedzialności dziecku i jednocześnie powinny komunikować wiarę w dziecko (Landreth, 2016, s. 271-272).
Przykład:
Dziecko: „W co mam się bawić?”
Terapeuta: „Tutaj możesz zdecydować sama, w co chcesz się bawić”
Dziecko: „Czy ustawisz te klocki za mnie?”
Terapeuta: „Możesz to zrobić sam”
Reakcje terapeuty powinny przekazywać odpowiedzialność za działanie i kierunek dzieciom. Należy pozwolić na doświadczanie trudności w samodzielnym robieniu różnych rzeczy oraz pozwolić im na wyznaczenie własnego celu, dzięki czemu będą w stanie odkryć swoją wartość oraz uwierzyć w siebie.
Co zrobić, jeśli dziecko uważa, że terapeuta dziwnie mówi
Zachowanie terapeuty polegające na tym, że nie zadaje pytań, nie podsuwa pomysłów i nie mówi, co zrobić, może wydawać się dziecku dziwne. Jeśli dziecko nie jest przyzwyczajone do słuchania swoich myśli i uczuć, może nieraz odnosić wrażenie, że terapeuta mówi do niego w obcym języku. Może zdarzyć się sytuacja, że dziecko powie do terapeuty: „śmiesznie mówisz”. Być może te słowa odnoszą się to do tego, że wypowiedzi terapeuty lub sposób jego reagowania są nienaturalne. Dziecko może zareagować rozdrażnieniem lub złością, jeśli terapeuta jedynie powtarza słowa dziecka lub śledzi jego zabawę w sposób powierzchowny. Może pojawić się poczucie, że terapeuta jedynie relacjonuje przebieg zdarzeń i jest obok dziecka. Chodzi bowiem o to, aby być z dzieckiem i komunikować rozumienie, a nie relacjonować tylko to, co widać i słychać. Stwierdzenie: „dziwnie mówisz” należy zaakceptować. Reakcja terapeuty na te słowa może być następująca: „Więc wydaje ci się, że mówię inaczej niż inni ludzie”, „Chce tylko, żebyś wiedział, że interesuje się tobą i tym, co robisz”. Może faktycznie to, co mówię, brzmi trochę inaczej”. Wszystko zależy od intencji dziecka, jego tonu głosu. Może być tak, że słowa: „dziwnie mówisz” mogą mieć negatywny charakter i być rozpoznane jako upokarzająca uwaga lub wyraz oporu. W tym przypadku terapeuta może zareagować następująco: „Wydaje mi się, że możesz chcieć, abym przestał mówić” lub „Nie podoba ci się sposób, w jaki mówię” (Landreth, 2016, s. 274-275).
Ćwiczenia percepcji słuchowej
Często zdarza się, że dzieci są bombardowane wieloma bodźcami akustycznymi, wówczas nie są w stanie skupić się na jednym konkretnym. Niektóre dzieci z powodu częstych infekcji ucha środkowego mają problemy ze słuchem, a w konsekwencji także z mową. Zabawy w zakresie percepcji słuchowej służą temu, aby pomóc dziecku obronić się przed nadmiernym dopływem bodźców słuchowych i zdiagnozować ewentualne problemy ze słuchem. Umożliwiają one prawdziwe słuchanie, rozróżnianie dźwięków oraz komunikowanie się w grupie w przyjaznej atmosferze (Erkert, 2013, s. 9-22). Ćwiczenia słuchowe wchodzą w skład ćwiczeń wstępnych lub zasadniczych w terapii logopedycznej, a także stanowią część profilaktyki logopedycznej. Deficyt percepcji słuchowej może utrudniać nabywanie ważnych umiejętności – czytania, pisania, mowy – jej rozumienia i poprawnego artykułowania dźwięków. Zaburzenia percepcji słuchowej u dzieci w wieku szkolnym, mogą być charakterystyczne dla dysleksji typu słuchowego.
Należy podkreślić, jak ważny jest słuch w rozwoju mowy oraz jak ważny jest też w terapii mowy. Wykształcenie koncentracji uwagi słuchowej, umiejętność identyfikacji konkretnego dźwięku, pamięć słuchowa, umiejętność różnicowania cech dźwięków (długości trwania, donośności, barwy oraz wysokości) są to bazowe umiejętności potrzebne do rozróżniania dźwięków mowy. Prowadzi się ćwiczenia na bazie dźwięków otaczających dziecko (np. stosuje się odgłosy charakterystyczne dla różnych środowisk – domu, ulicy, parku, lasu itp.), a następnie – dźwięków mowy, tj. głosek, sylab, wyrazów, tekstów. Pierwszym etapem pracy jest słuch fizyczny, a następnie ćwiczymy słuch fonemowy i fonetyczny. Dziecko uczy się mówienia początkowo poprzez słuchanie, dekodowanie dźwięków mowy – a kolejnym etapem jest ich nadawanie.
Celem ćwiczeń słuchowych jest:
• różnicowanie dźwięków pod kątem ich cech: wysokości, natężenia, długości, barwy,
• rozróżnianie cech prozodycznych języka: akcentu, intonacji, tempa mowy, iloczasu, natężenia głosu,
• uczenie koncentrowania uwagi na sygnałach dźwiękowych,
• wypracowanie umiejętności rozróżniania dźwięków otaczającego świata i identyfikowania ich z określonymi sytuacjami, przedmiotami oraz zjawiskami,
• rozróżnianie wariantów poszczególnych głosek
Zabawy słuchowe obejmują:
Rozpoznawanie, różnicowanie i odtwarzanie
Analiza i porównywanie
Tworzenie, układanie, wymyślanie, zapamiętywanie
głosów zwierząt, dźwięków z otoczenia, dźwięków instrumentów (wszelkie gry dźwiękowe)
analiza wyrazowa zdania; dzielenie zdania na wyrazy, porównywanie długości zdań
tworzenie ciągów wyrazów np. zaczynających się ostatnią sylabą,
dźwięków wysokich, niskich, rytmów; wyrazów z podanych głosek
analiza i synteza sylabowa wyrazów; łączenie wyrazów wypowiadanych sylabami; dzielenie wyrazów na sylaby; porównywanie długości wyrazów,
układanie wyrazów z podanych głosek; zabawy z rymami; wyszukiwanie wyrazów rymujących się; ćwiczenia pamięci słuchowej,
określanie jaka głoska występuje na początku wyrazu (należy zaczynać od samogłosek, które wypowiadamy dłużej),
określanie jaka głoska występuje na końcu wyrazu (należy zaczynać od spółgłosek),
wyszukiwanie obrazków z podaną liczbą sylab,
kończenie wyrazów odpowiednią sylabą,
słuchanie bajek, opowiadań, wierszyków, zagadek;
układanie historyjek obrazkowych, opisywanie obrazków, opowiadanie;
wymyślanie zakończenia opowiadań bajek;
kończenie zdań
różnicowanie wyrazów różniących się jedną głoską np. góra – kura,
rozwiązywanie rebusów obrazkowo-sylabowych; analiza i synteza głoskowa,
układanie i rozwiązywanie zagadek;
nauka na pamięć wierszyków, piosenek, rymowanek, wyliczanek itp.;
układanie zdań z wybranymi wyrazami;
słuchowe wyróżnianie wyrazów ukrytych w wyrazach
powtarzanie ciągów słów, cyfr
dobieranie podpisów do obrazków;
segregowanie obrazków według pierwszych głosek, sylab;
przekształcanie wyrazów przez zmianę głoski, np. koc-noc;
zabawa w głuchy telefon
Przykładowe ćwiczenia
Ćwiczenie 1. Kto nas pozdrawia?
Jedno dziecko w grupie ma zawiązane oczy. Pozostałe chodzą wokół, trzymając się za ręce. Osoba dorosła uderza głośno w bębenek, wtedy wszystkie dzieci się zatrzymują. Jedno wskazane dziecko idzie w stronę dziecka z zakrytymi oczami i głośno woła do niego „Halo!”. Zadaniem jest odgadnąć, które dziecko się z nim wita. Jeśli dobrze odgaduje, dzieci zamieniają się miejscami. Jeśli nie, musi zgadywać jeszcze raz.
Ćwiczenie 2. Ciche czy głośne dźwięki
Wszystkie dzieci skradają się po sali i zatrzymują się, gdy osoba prowadząca uderzy w bębenek. Dziecko, które najszybciej zareaguje, otrzymuje bębenek i powtarza zabawę.
Ćwiczenie 3. Kto szepcze moje imię?
Wszystkie dzieci siedzą w kręgu. Jedno siada na środku i zakrywa oczy. Osoba prowadząca wybiera jeszcze jedno dziecko. Na sygnał startu wszystkie dzieci wypowiadają po cichutku swoje imię. Tylko dziecko wskazane przez osobę prowadzącą szepcze nie własne imię, lecz imię dziecka siedzącego w środku. Dziecko z zawiązanymi oczami nadstawia uszu i stara się zidentyfikować, kto to mówi.
Ćwiczenie 4. Rymowanki dźwiękonaśladowcze np. Co słychać na wsi?
Powtórzyć za czytającym następującą rymowankę:
Co słychać na wsi?
Co słychać? Zależy – gdzie.
Na łące słychać: kle, kle, kle!
Na stawie – kwa, kwa!
Na polu – kraaaa!
Przed kurnikiem – Kukuryku!
Koło budy słychać – Hau!
A na progu – miau…
A co słychać w domu,
Nie powiem nikomu!
(W. Chotomska)
Ćwiczenie 5. Rozpoznawanie dźwieków z otoczenia
Wysłuchiwanie i rozpoznawanie dźwięków naturalnych, dochodzących z otoczenia.
Zabawa w nasłuchiwanie: Co się wokół nas dzieje? Kto, co usłyszał? oraz w rozpoznawanie dźwięków: Co upadło? Co przyjechało? Czym uderzono? Co wydaje taki dźwięk?
Ćwiczenie 6. Zabawa: Co słychać, gdy jest cicho?
Dzieci zamykają oczy i słuchają, terapeuta inicjuje różne dźwięki, np. stukanie palcami o blat, tupanie, szuranie kartką papieru. Dzieci mają odgadnąć, co usłyszały.
Ćwiczenie 7. Układanie sekwencji dźwięków
Posłuchaj i ułóż – dziecku prezentowana jest sekwencja dźwięków, np. gra bębenka i grzechotki. Jego zadaniem jest ułożenie obrazków prezentujących poszczególne instrumenty w usłyszanej kolejności.
Ćwiczenie 8. Zabawa: Słucham – robię i mówię
Dziecko ma za zadanie wysłuchać, powtórzyć i wykonać to, co mówi terapeuta (np. trzymam ołówek – dziecko bierze ołówek do ręki i mówi „trzymam ołówek”).
Ćwiczenie 9. Szukanie ukrytych wyrazów w innych wyrazach:
– np. ser-ce,gra-bie (terapeuta wypowiada te wyrazy, a zadaniem dziecka jest „znalezienie” innego wyrazu w prezentowanym).
Ćwiczenie 10. Pamięć słuchowa
Terapeuta prezentuje dziecku ciąg cyfr, wyrazów (np. owoców), zadaniem dziecka jest zapamiętać te elementy i odtworzyć w podanej kolejności (na początek trzy, cztery elementy, stopniowo coraz więcej).
Zapamiętywanka, dokładanka – dziecko podaje wyraz, następna osoba kolejny, kolejna osoba powtarza podane wyrazy i dokłada jeszcze jeden (np.: Ola: „kwiat”, Kasia: „kwiat, drzewo”, Marek: „kwiat, drzewo, dom”).
Podsumowanie
W zorientowanej na dziecko terapii zabawą chodzi o to, aby dzieci mogły swobodnie ocenić swoje zachowanie, docenić własne twórcze piękno i rozwinąć wewnętrzny system nagród i satysfakcji. Reakcje terapeuty na różne sytuacje w pokoju zabaw powinny przyczyniać się do rozwoju relacji terapeutycznej oraz przekazywać odpowiedzialność za działanie i jego kierunek dzieciom. Dzięki takim właściwym reakcjom dziecko doświadczy głębszego procesu samopoznania oraz pozwoli doświadczać trudności w samodzielnym robieniu różnych rzeczy. Może odkrywać swoją wartość i budować wiarę w siebie, poprzez zezwolenie na wyznaczenie swojego celu.
Uczenie się wielozmyslowe m.in. za pomocą zabaw i ćwiczeń percepcji słuchowej zakłada, że dzieci już od najmłodszych lat mają możliwość zdobywania wiedzy o świecie bezpośrednio ze swojego najbliższego otoczenia, co jest również dopasowane do ich osobistego rozwoju. Dlatego tak bardzo potrzebują odpowiedniego otoczenia, które nie jest przypadkowe i które je motywuje do odkrywania czegoś nowego oraz poznawania siebie.
Bibliografia
Axline V.M., Play Therapy, New York 1991.
Bieńkowska K, Słucham, mówię, jestem…, Krosno 2007.
Carmichael K. D., Play therapy: An introduction. Glenview, IL: Prentice Hall, 2006.
Danylchuk, Lynette S. , Connors, Kevin J., Handbook of Play Therapy, Nowy York 2015.
Erkert, A., Nowe gry i zabawy pobudzające wszystkie zmysły, Wyd. JEDNOŚĆ, Kielce 2013.
Graban J., Sprawka R. , Trening słuchu, Gdańsk 2007.
Landreth G.L., Terapia zabawą, Wyd. UJ, Kraków 2016.
Toska-Mrowiec A., Pojmaj I., Zabawy słuchowe, Gdańsk 2007.
Autorka jest psychologiem – terapeutą skoncentrowanym na rozwiązaniach, trenerem technik pamięciowych dla dzieci i młodzieży, terapeutą metodą EEG Biofeedback, diagnostą ADHD oraz certyfikowanym diagnostą ADOS-2.