Rozmowa z Grzegorzem Oleszkiewiczem, Pełnomocnikiem Prezydenta ds. uzależnień w Puławach.

Agata Jabłonowska-Turkiewicz

Działania profilaktyczne to nie tylko obszar działań specjalistów, ale wszystkich dorosłych, których młody człowiek spotyka na swej drodze... Z Grzegorzem Oleszkiewiczem, Pełnomocnikiem Prezydenta ds. uzależnień w Puławach rozmawia Agata Jabłonowska-Turkiewicz.

Puławy w kwietniu 2018 roku jako jedno z pierwszych miast w Polsce wprowadziły zakaz sprzedaży alkoholu w godzinach nocnych, tj. od 23.00 do 6.00. Zakaz ten obejmuje również stacje benzynowe. Co skłoniło Radę Miasta do takiego kroku, jaka była atmosfera społeczna w związku z tym ograniczeniem?

Ograniczenia w sprzedaży alkoholu poprzedziły długie dyskusje, zarówno w gronie radnych, jak i w gronie członków Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, do której wpływało bardzo dużo skarg od mieszkańców niektórych puławskich osiedli, dotyczących zakłócania ciszy nocnej i porządku publicznego przez osoby spożywające alkohol. Na dyżury radnych przybywały liczne delegacje mieszkańców, prosząc o interwencję. Zwłaszcza podczas weekendów notowano w określonych częściach Puław dużą liczbę interwencji policji, zwłaszcza w okolicy punktów całodobowej sprzedaży alkoholu. Uchwała została przyjęta zdecydowaną większością głosów radnych, prawie jednomyślnie, więc trzeba przyznać, że wszyscy dostrzegli sens i potrzebę takiej zmiany.

Aż trudno uwierzyć, że odbyło się to tak spokojnie. Na pewno były osoby, które podawały w wątpliwość taką decyzję. Jakie argumenty z ich strony padały?

Pojawiały się oczywiście głosy, że uchwała ogranicza wolność gospodarczą, że tą decyzją pozbawiamy ludzi miejsc pracy, że turystom miasto wyda się mniej atrakcyjne, zaściankowe, mniej otwarte. Ale zasadniczo korzyści okazały się większe niż przewidywane straty. Już pół roku po wprowadzeniu ograniczenia skorzystaliśmy z danych policji miejskiej, które pokazały wyraźny spadek interwencji, mieszkańcy czuli się bezpieczniej i zapanował spokój. Przypomnijmy, że ograniczenie nie dotyczy restauracji i barów, a alkohol można przecież tam spożyć do późnych godzin wieczornych czy nocnych.

Miasta i gminy, które zdecydowały się wprowadzić ograniczenia podkreślają, że choć na pewno trudno sprawdzić, na ile zmniejszyło się jednostkowe spożycie alkoholu przez mieszkańców, to wyraźnie widać spadek przestępczości, nocnych bójek i rozbojów. W wyniku tego ograniczenia mniej też osób pod wpływem alkoholu trafia na SOR, a przecież wszyscy w razie nagłych poważnych dolegliwości, zawału, udaru chcemy być tam sprawnie obsłużeni.

To wszystko prawda. Chciałbym jeszcze dodać, że ograniczenie sprzedaży alkoholu w godzinach nocnych to też działania profilaktyczne dotyczące młodzieży. W pismach, które wpływały od mieszkańców do Urzędu Miasta i Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych podkreślano, że w punktach całodobowej sprzedaży alkoholu jest on też dostępny dla osób niepełnoletnich, które powinny znajdować się pod szczególną ochroną. 

Rada Miasta ustala też odległość punktów sprzedaży alkoholu od miejsc takich jak szkoły czy kościoły. Czy Puławy w tym zakresie wprowadziły jakieś bardziej restrykcyjne zasady w porównaniu z innymi miastami?

W tym obszarze przyjęliśmy rozwiązania w 2018 roku, które mówią, że punkty sprzedaży napojów alkoholowych, przeznaczonych do spożycia zarówno w miejscu sprzedaży, jak i poza miejscem sprzedaży, mogą być usytuowane w odległości nie mniejszej niż 50 metrów od obiektów, które Pani wymieniła. Nie mieliśmy sygnałów od mieszkańców, wskazujących na problem w tym zakresie.

Czy mógłby Pan wskazać inne działania, które prowadzi Miasto w obszarze profilaktyki uzależnień?

Działania, które prowadzimy, są oparte na kilku filarach. Jednym z tych filarów jest współpraca z organizacjami pozarządowymi. Wymienię trzy z nich, czyli Fundację Praesterno, Katolickie Stowarzyszenie Pomocy Uzależnionym „Agape” i Stowarzyszenie Monar. To są organizacje, które posiadają wieloletnie doświadczenie w pomocy osobom uzależnionym, mają kompetentnych specjalistów, którzy ciągle podnoszą swoje kwalifikacje. One na zlecenie miasta prowadzą działania profilaktyczne i zabezpieczają różne grupy odbiorców. Rolą samorządu jest zapewnienie finansowania ich działań. Z przedstawicielami tych organizacji na bieżąco rozmawiamy, bo potrzeby mieszkańców w obszarze profilaktyki uzależnień się zmieniają. Mamy więc Punkt konsultacyjny dla osób i rodzin dotkniętych problemem narkomanii, Punkt Konsultacyjny dla osób i rodzin dotkniętych problemem alkoholowym, Punkt konsultacyjno-diagnostyczny HIV. Odpowiedzią na nowe wyzwania w obszarze uzależnień jest Punkt konsultacyjny dotyczący uzależnień behawioralnych, z którego można skorzystać również drogą online.

Alarmujące są dane dotyczące kondycji psychicznej dzieci i młodzieży. Co trzeci dzień w Polsce młody człowiek poniżej 19. roku życia umiera w wyniku śmierci samobójczej, codziennie kilkoro dzieci podejmuje próbę samobójczą. Czy w Puławach monitorujecie sytuację dzieci i młodzieży, czy prowadzone są programy przeciwdziałające zachowaniom ryzykownym?

Od końca lat 90. ubiegłego wieku na zlecenie miasta prowadzone są badania dotyczące skuteczności działań profilaktycznych. W 2022 roku na terenie szkół przeprowadziliśmy badanie dotyczące tego, jak pandemia, a później agresja Rosji na Ukrainę wpłynęła na samopoczucie młodych ludzi. Pamiętam, że pokazały rozbieżność między oczekiwaniami uczniów i nauczycieli co do kwestii roli, jaką powinna pełnić szkoła po tych trudnych wydarzeniach. Młodzież podkreślała potrzebę wzmacniania i budowania więzi, niejako na nowo, z kolegami, koleżankami i nauczycielami. Nauczyciele zaś podkreślali konieczność nadrabiania zaległości w wiedzy. Równowaga w tych oczekiwaniach z biegiem czasu wraca. W niwelowaniu skutków okresu pandemicznego mogą pomagać programy, które prowadzimy za pośrednictwem szkół, m.in. od 25 lat profilaktyczno-rozwojowy program pracy z dziećmi i młodzieżą „Alternatywa”. Program obejmuje zajęcia pozalekcyjne, tak aby młodzież w bezpiecznym miejscu mogła realizować swoje pasje, rozwijać zainteresowania.

Jakie to są zajęcia?

Program „Alternatywa” składa się z 4 bloków: zajęcia sportowe, integrujące, rozwojowe i blok zajęć łączonych. Na początku roku szkolnego pedagodzy z poszczególnych szkół przeprowadzają ankietę wśród uczniów, w czym chcieliby uczestniczyć i na podstawie wyników tworzą program zajęć. Od 2022 roku w ramach tego programu może być też udzielana pomoc pedagogiczno-psychologiczna. Miasto finansuje te dodatkowe zajęcia. Tutaj dochodzimy do trudnej kwestii, mianowicie – wynagrodzenia dla nauczycieli powinny wzrastać, a w przypadku budżetu na profilaktykę nie jest on niestety nigdy wystarczający. Akurat program „Alternatywa” generuje spory koszty, ale widzimy, że niesie ze sobą duże korzyści i będziemy na pewno go kontynuować, uwzględniając potrzeby nauczycieli prowadzących zajęcia dodatkowe. Zapraszamy też nauczycieli na szkolenia, aby sami byli realizatorami określonych programów, wówczas podnoszą swoje kompetencje. Stanowią też kapitał szkoły, bo mogą w niej prowadzić co roku z inną grupą młodzieży program profilaktyczny z grupy rekomendowanych, których skuteczność jest sprawdzona. Z takich zasadniczo korzystamy.

W profilaktyce odchodzi się od modelu krótkich pogadanek na temat tego, że alkohol i narkotyki są szkodliwe na rzecz profilaktyki długofalowej. Czy szkoły puławskie chętnie realizują zadania profilaktyczne?

Myślę, że staramy się im nie narzucać, ale zachęcać, przedstawiając zalety programów rekomendowanych. Tak jest w przypadku programu „Archipelag Skarbów”, realizowanego w Puławach od 2010 roku. Jego adresatami są uczniowie VII i VIII klas szkoły podstawowej oraz I i II klas szkoły średniej. To sztandarowy program Instytutu Profilaktyki Zintegrowanej, którego autorem jest dr Szymon Grzelak. Bierze pod uwagę wszystkie emocje, z którymi mierzy się młodzież w wieku dojrzewania, a więc gniew, złość, pobudzenie seksualne, rozczarowanie i daje narzędzia, jak sobie z nimi radzić bez sięgania po używki. Zajęcia prowadzą trenerzy, którzy dzielą się historiami ze swojego życia – małżeńskiego, rodzinnego, zawodowego, pokazując swoją drogę do prawdziwej wolności. Pokazują, jak zbudować trwały związek, oparty na miłości, bo ona jest źródłem siły człowieka i czynnikiem chroniącym przed zachowaniami ryzykownymi. Program bazuje więc na pozytywnym przekazie. Zachęca do rozwijania pasji i marzeń, dostrzeżenia wartości trwałych relacji, poszukiwania w najbliższym otoczeniu przewodnika, czyli osoby, która w jakiejś dziedzinie może być autorytetem. Taką osobą może być trener sportowy, nauczyciel, starszy kolega/koleżanka, dziadek/babcia czy ksiądz.

Ile potrzeba czasu na realizację programu „Archipelag Skarbów”?

Trzeba przyznać, że realizacja programu jest sporym przedsięwzięciem organizacyjnym. Uczniowie biorą udział w dwóch spotkaniach/wykładach, trwających 3 godziny każde. Takie spotkanie może odbywać się w sali gimnastycznej, wymaga dobrego nagłośnienia i warunków do odtworzenia prezentacji multimedialnej. Po nich w szkole jest organizowane spotkanie dla rodziców i szkolenie dla rady pedagogicznej. Czyli jest to kilka dni w roku, które muszą być uwzględnione w harmonogramie pracy szkoły. Biorąc pod uwagę skuteczność programu i fakt, że jest z powodzeniem realizowany również poza granicami naszego kraju, np. na Litwie, uważam, że warto.

W latach 80. i 90. XX wieku Puławy były zagłębiem narkotykowym. Z powodu śmierci z przedawkowania opioidów umierało wielu mieszkańców, głównie młodych. To smutna część historii naszego miasta, to część naszego osobistego życia, bo umierali nasi koledzy, koleżanki, sąsiedzi czy bliscy krewni. To część mojego życia, bo urodziłam się i dorastałam w Puławach. W chwili obecnej sytuacja wydaje się opanowana. Myślę, że problem nie zniknął samoistnie. W obszarze profilaktyki pracuje Pan 25 lat i może Pan wskazać działania, które podjęło Miasto w walce z narkotykami.

Myślę, że w obliczu tak wysokiej skali problemu władze Miasta musiały podjąć działania kompleksowe, skierowane zarówno do osób z uzależnieniem i ich rodzin, ale też podjąć działania profilaktyczne wśród młodzieży, aby nie wchodziła na drogę uzależnienia. W szkołach rozpoczęła się realizacja wspomnianego już przeze mnie i prowadzonego do dziś programu „Alternatywa”. W profilaktykę uzależnień włączyli się nauczyciele, działał program „Śnieżna kula”. Miasto nawiązało współpracę z organizacjami pozarządowymi, powstał ośrodek Monaru. Ówczesny prezydent, pan Janusz Grobel, był mocno zaangażowany w działalność profilaktyczną. To, że na klatce schodowej nie zauważymy już zużytych strzykawek czy leżącej osoby pod wpływem  narkotyków jest efektem zmieniających się czasów i „profilu” osoby uzależnionej, ale nie można lekceważyć działań władz miejskich w tym zakresie. Ze względu na doświadczenie sprzed lat Puławy były i są miastem, które działania profilaktyczne starają się traktować poważnie. Co roku organizujemy Forum Profilaktyczne, w tym roku już po raz dziewiąty i po raz pierwszy we współpracy z gminą Kazimierz Dolny. 

Zaprośmy zatem na to wydarzenie.

W dniach 17-21 listopada w ramach Forum Profilaktycznego Puławy Kazimierz Dolny 2025 odbędzie się debata, konferencja i spotkania dotyczące profilaktyki uzależnień dzieci i młodzieży. W latach poprzednich w wydarzeniu brali udział Jasiek Mela, Artur Partyka, Karol Okrasa. Zależy nam na takim przekazie, że jednym z ważniejszych czynników chroniących dzieci i młodzież przed uzależnieniami jest wiara w siebie, w swoje marzenia oraz to, że profilaktyczne działania to nie tylko obszar działań specjalistów, ale wszystkich dorosłych, których młody człowiek spotyka na swej drodze. 

Dziękuję za rozmowę!

Grzegorz Oleszkiewicz – Pełnomocnik Prezydenta ds. profilaktyki, członek Miejskiej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, jeden z liderów ojcowskiego klubu Tato.Net w Puławach, trener programu profilaktycznego „Archipelag Skarbów”, nominowany do nagrody „Złote Ogniwo” dla Profilaktyka Roku 2024.