Trener jako „motywator” zawodników w sportowych grach zespołowych

Janusz Rusaczyk

Trener stanowi specyficzne ogniwo, w którym skupia się energia psychiczna całego zespołu. Jego stan psychiczny rzutuje na psychologię całego zespołu i może silnie wpływać na grę zawodników. W tym miejscu zasadniczo ujawnia się rola i znaczenie motywacji ze strony trenera w sportach drużynowych. Wielu badaczy zajmujących się psychologią sportu zwraca uwagę, iż zachowania szkoleniowca mogłyby mieć najistotniejszy wpływ na to, co dzieje się zarówno na boisku, jak i na treningu, wobec czego dla skutecznej motywacji wymaga się od niego dużego stopnia samokontroli.

Metoda siedmiu kroków – cele motywacji

Rozmaitość psychologicznych teorii i ujęć pokazuje, że nie ma jednej recepty na skuteczną motywację trenerską. Ocena jej źródeł bywa uzależniona między innymi od danych uwarunkowań i sytuacji oraz od wiedzy psychologicznej i umiejętności odczytywania sygnałów płynących z otoczenia, jak i od znajomości zawodników, osobowości i kompetencji społecznych samego szkoleniowca. Te umiejętności oraz poziom psychologicznego przygotowania trenera w dyscyplinach drużynowych wydaje się być jednym z zasadniczych warunków świadomego kierowania zespołem oraz osiągania zamierzonych celów.

Szeroko wskazuje się, że warunkiem wstępnym skuteczności motywowania zespołu jest odpowiednie, całościowe dopasowanie do otoczenia zewnętrznego i wewnętrznego, co wiąże się z umiejętnym wyznaczaniem celów drużyny, rozumianych w kategoriach specyficznych motywatorów/bodźców. W psychologii sportu powszechnie znana jest tzw. metoda siedmiu kroków, obejmująca stopniowe postępowanie według następującego schematu:

1) sporządzenie listy wszystkich potencjalnych celów;

2) selekcja celów i wybór priorytetów, gdzie cele są hierarchizowane ze względu na stopień swojej ważności w określonych uwarunkowaniach;

3) ocena aktualnej sytuacji, dotycząca poziomu sportowego zawodników, ich cech psychologicznych i potencjału fizycznego i fizjologicznego;

4) ustalenie celów pośrednich (zwanych podcelami);

5) ustalenie celów odzwierciedlających osobiste dążenia i zamierzenia szkoleniowca;

6) rozpoczęcie procesu realizacji;

7) monitorowanie postępów w osiąganiu celów oraz modyfikowanie celów osobistych trenera oraz jego zachowań.

Wyżej postawione cele mogą mieć charakter: a) krótkoterminowy, skupiając się na przykład na konkretnym meczu bądź wykonaniu określonych zadań podczas treningu, b) średnioterminowy (przykładowo dotyczą zadań ustalonych na daną rundę) oraz c) długoterminowy (cele rozciągnięte na dany sezon). Cele nie mogą być sformułowane powierzchownie ani też sztywne i skoncentrowane na minimum. Ważnym warunkiem jest to, że muszą być one podzielone na cały zespół, ponieważ poczucie narzucenia lub przymusu mogłoby przynosić odwrotny do zamierzonego skutek. Po ich ustaleniu zasadniczą rolę zaczyna odgrywać proces komunikacji, rozumiany szeroko w kategoriach konfrontowania perspektyw pomiędzy uczestnikami procesu interakcji. Trener powinien doprowadzić więc do sytuacji, w której zostanie osiągnięta spójność i wymienialność perspektyw, czyli spójność postrzegania celów zarówno przez szkoleniowca, jak i zawodników. Warto w tym miejscu zauważyć, że jednostki zazwyczaj różnie konstruują swoje sposoby rozumienia rzeczywistości, które wynikają z utrzymywania różnych hierarchii wartości i nacisku na rozmaite potrzeby, co zasadniczo orientuje rodzaj ich nastawienia. Wymaga to doskonałej znajomości zawodników przez trenera i umiejętności ich „psychologicznej” integracji. Mówiąc inaczej, szkoleniowiec, który chce skutecznie zmotywować swoich zawodników, musi stworzyć wspólny punkt odniesienia, podzielany przez wszystkich członków drużyny, bez względu na ich różnice indywidualne.

Emocje w motywowaniu zespołu

Motywowanie w grach zespołowych odgrywa również ogromną rolę w czymś, co można nazwać procesem „ustawiania” procesów poznawczych całego zespołu, takich jak uwaga i pamięć. Skuteczne motywowanie, jako część szerszego kompleksu procesów poznawczych wiąże się bowiem z tym, na ile zawodnicy są w stanie skoncentrować swoją uwagę na treningu i grze, uruchomić pamięć oraz wyłączyć z niej nieistotne dla uwarunkowań sportowych informacje, związane z pozasportowymi obszarami ich życia. Trener musi osiągnąć taką sytuację „dydaktyczną”, w której będzie panował nad procesami uwagi swoich podopiecznych. Jest to element kluczowy na każdym etapie szkolenia i treningu, zarówno z punktu widzenia efektywnego uczenia się technik właściwej dla danej dyscypliny, zgrania z zespołem oraz skutecznego przyswajania i realizowania założeń taktycznych.

W grach zespołowych trener powinien posiadać zdolność wychwytywania tego, co dzieje się na styku procesów poznawczych i emocjonalnych w swoim zespole i umieć sterować tymi emocjami. Duże znaczenie mają także czynniki konstytucyjne, takie jak wiek i płeć zawodników. Istnieje wiele obserwacji pokazujących, że dużo łatwiej jest zmotywować zawodników młodszych. Wiąże się to głównie z tym, że młodsze osoby, rozpoczynające swój udział w treningu bądź wdrażane do zespołu, charakteryzują się na ogół dużo wyższym poziomem automotywacji, wynikającym z nowości doświadczeń i mniejszego poczucia rutyny. Natomiast wielu trenerów podkreśla także różnice w prowadzeniu drużyn męskich i żeńskich, co jest związane z nieco innymi wzorami współpracy i komunikacji, jakie funkcjonują w tych zespołach, a z kolei wynika z uogólnionych różnic w mentalności kobiet i mężczyzn oraz znaczeniem czynników emocjonalnych, które są bardziej wyeksponowane w zachowaniu kobiet. Mężczyźni i kobiety posługują się odrębnymi strategiami radzenia sobie z trudnymi sytuacjami emocjonalnymi. Badania dowodzą, że mężczyźni mają raczej skłonność do unikania koncentracji na nieprzyjemnych i przeżywanych emocjach. W przeciwieństwie do kobiet, które mają tendencję do szczegółowego analizowania źródeł zranionych emocji. Obserwację tę potwierdziły liczne badania, wedle których kobiety znajdujące się w sytuacjach stresowych są bardziej skłonne od mężczyzn do wyrażania swoich emocji i rozmawiania o nich oraz częściej poszukują wsparcia innych, natomiast mężczyźni unikają ekspresji werbalnej i bolesne przeżycia manifestują w sposób behawioralny. Trenerzy pracujący z kobietami/dziewczętami powinni wykazywać ponadprzeciętny poziom empatii oraz duże nastawienie na werbalną komunikację na temat uczuć, która w przypadku kobiet powinna być bardziej skuteczną od racjonalnej dyskusji drogą do ich motywowania. Zrozumienie kobiecej natury staje się jednym z kluczowych zadań trenera zespołu żeńskiego, jeśli jest on mężczyzną, a zwykle tak się dzieje. Psychologicznie rzecz ujmując, zadanie to wydaje się prostsze w odniesieniu do zespołów męskich, gdzie motywowanie jest dla mężczyzn-trenerów bardziej naturalne i spójne z wzorami ich osobistego funkcjonowania.

Osobowość trenera

Jedną z najważniejszych zmiennych determinujących kształt, kierunki i narzędzia motywowania, jakich używa trener drużyny sportowej, jest jego osobowość jako cecha indywidualna. Nie bez przyczyn o najlepszych trenerach mówi się jako o wielkich indywidualnościach, a cechy ich osobowości stają się nawet przedmiotem publicznej debaty. Cechy te w największym stopniu wpływają na coś, co można ogólnie nazwać „legendarnością”, gdzie jednym z najważniejszych aspektów budowania „legendy” jest nie tylko ogromna wiedza, talent pedagogiczny i geniusz taktyczny, ale przede wszystkim umiejętność wywierania wpływu na zawodników. Od osobowości trenera w dużej mierze zależy to, w jaki sposób budowany jest system motywowania w zespole, rozumiany jako całokształt metod, technik, form i sposobów postępowania, który jako specyficzny układ bodźców, środków i warunków reguluje procesy motywacji w drużynie i zachęca zawodników do realizowania określonych działań. Osobowość trenera w dużej mierze wpływa również na to:

• w jaki sposób postrzega on ludzi oraz jak jest skłonny wyjaśniać i racjonalizować ich działania;

• jakie sposoby komunikowania się z zawodnikami dominują podczas treningu;

• jak szkoleniowiec radzi sobie z pracą i kierowaniem zespołem;

• jaki styl kierowania zespołem preferuje.

Osobowość jest terminem trudnym do jednoznacznego zdefiniowania i podobnie jak w przypadku motywacji, jej rozumienie zależy od kontekstów empirycznych i podejmowanych przez różnych autorów problemów. Wspólnym założeniem w teoriach osobowości jest przekonanie, że osobowość nie jest czymś wrodzonym, ale kształtuje się podczas życia osoby, chociaż wrodzone bodźce anatomiczno-fizjologiczne mają zazwyczaj wpływ na dalszy rozwój osoby, jakkolwiek nie określają go bezpośrednio. W szerokim ujęciu osobowość odnosi się do w pełni zorganizowanej struktury cech indywidualnych i sposobów zachowania, gdzie czynniki osobowościowe decydują o specyficznych sposobach przystosowania się jednostki do środowiska. Wielu autorów wiąże osobowość z rozwojem odrębności psychicznej i poczuciem „ja”, odzwierciedlającym się w dynamicznej organizacji różnych cech, za której wyodrębnienie odpowiadają także walory emocjonalno-popędowe, charakteryzujące się specyficzną dla poszczególnych jednostek siłą, wielkością, szybkością, czasem trwania czy innymi cechami zachowania. Osobowość stanowi zatem indywidualną charakterystykę osoby, oznaczającą rodzaj spójnego wzorca jej uczuć, myśli i zachowania. Stąd też o osobowości można mówić, gdy dana jednostka zachowuje się w sposób logiczny, powtarzalny i stały. Według znanego teoretyka osobowości, G. Allporta, cechy osobowości wchodzą we wzajemne relacje ze sobą, a ich struktura jest dynamiczna, zmienna oraz wpływa motywująco na zachowania ludzi. Allport twierdził, że w strukturze osobowości można wyodrębnić:

• dyspozycje dominujące, które wpływają na całokształt zachowań jednostki (na przykład osobowość autorytarna czy makiawelistyczna);

• dyspozycje centralne, które ujawniają się podczas zachowań jednostki (na przykład cechy, takie jak pewność siebie, grzeczność, towarzyskość);

• dyspozycje wtórne, dotyczące bodźców i reakcji mało istotnych dla opisu osobowości.

Allport uważał także, że osobowość pozwala zrozumieć stałość zachowań osoby, natomiast kontekst sytuacyjny jest konieczny dla zrozumienia zmiany jej zachowania.

Ogólnie rzecz ujmując, koncepcja osobowości pozwala uchwycić pewien stały wzór zachowania osoby, sposoby jej przystosowywania się do dynamicznie zmieniającego się otoczenia zewnętrznego oraz potencjalne modyfikacje tych wzorów. Od dawna podejmowano liczne próby określenia, w jaki sposób indywidualne cechy człowieka wpływają na jego działania i stosunek do świata. Jedną z takich najbardziej znanych prób jest klasyfikacja temperamentu Hipokratesa i Galena, którzy typy osobowości powiązali z proporcjami płynów (humorów) w organizmie. W ten sposób wyodrębnione zostały cztery typy osobowości: sangwinik (dominacja krwi w organizmie), choleryk (dominacja żółci), melancholik (dominacja tzw. czarnej żółci) oraz flegmatyk (dominacja flegmy). Te typy osobowościowe mają swoje pozytywne, jak i negatywne strony. Na przykład choleryk jest dobrym i praktycznym organizatorem, jednak jego chęć kontrolowania otoczenia oraz niechęć do kompromisu może znacząco utrudniać budowanie relacji społecznych. W przeciwieństwie zaś flegmatyk odznacza się ukierunkowaniem na osiąganie konsensusu oraz niechęcią do tworzenia sytuacji konfliktowych, niemniej jednak dystans do podejmowania ryzyka oraz trudności z wyznaczaniem celów mogą znacznie przeszkadzać mu w realizowaniu rozmaitych zadań. W przypadku sangwinika mamy z kolei do czynienia z twórczością i inicjowaniem nowych form aktywności, ale między innymi takie cechy, jak brak konsekwencji w działaniu, brak asertywności i łatwe uleganie nastrojom i emocjom, również mogą prowadzić do trudności z realizacją zadań. Tymczasem w przypadku melancholika zazwyczaj wskazuje się na takie zalety jak perfekcjonizm, przykładanie dużej uwagi do szczegółów oraz twórcze rozwiązywanie problemów oraz jednocześnie na takie wady jak głęboka wrażliwość i łatwa podatność na urażenie, depresyjność i nieufność. Należy zasadniczo podkreślić, że typy te nie występują w rzeczywistości jako typy czyste. Ludzkie osobowości zazwyczaj odzwierciedlają kombinację tych cech.

Liczą się przede wszystkim te cechy, które pozwalają trenerowi na umiejętne kierowanie zespołem, podejmowanie inicjatywy, skuteczne wywieranie wpływu oraz umiejętność dobrej komunikacji z podopiecznymi. Dlatego też osobowości trenerów najlepiej sprawdzających się w kontekstach współzawodnictwa, rozumiane jako typy nerwowe, zazwyczaj są silne i charyzmatyczne, co zasadniczo wyklucza typ melancholijny, jako typ również w najmniejszym stopniu prospołeczny i komunikatywny. Biorąc pod uwagę typy temperamentu w ujęciu nerwowym, do typów silnych należy zaliczyć choleryka (typ niezrównoważony) oraz sangwinika i flegmatyka (typy zrównoważone, gdzie centralną różnicę stanowi poziom ruchliwości).

Jako że osobowość w sporcie powinna wykazywać przewagę procesów pobudzania nad procesami hamowania, co zasadniczo łączy się z rywalizacją sportową, sangwinicy i cholerycy, jako typy wykazujące również najwięcej dyspozycji do kierowania zespołem, są teoretycznie uważani za najbardziej predysponowanych do intensywnej pracy z ludźmi.

Zakończenie

Znaczenie trenera w motywowaniu zawodników w sportowych grach drużynowych w dużej mierze stanowi o wiele trudniejsze wyzwanie, aniżeli problem motywacji ze strony trenerów i instruktorów w dyscyplinach indywidualnych. Trener musi zbudować odpowiednie wzory komunikacji ze wszystkimi zawodnikami i pomimo konieczności pracy z całą drużyną, powinien ją opierać również na indywidualnym podejściu i motywowaniu każdego z zawodników. Konieczne jest wypracowanie odpowiedniej atmosfery w zespole, która również będzie działać jako bardzo silny motywator. Trener sportów zespołowych jest także narażony na problem wewnętrznego współzawodnictwa w drużynie, które może przeradzać się w szkodliwą rywalizację, rzutującą na relacje pomiędzy zawodnikami, jeśli system motywacyjny w drużynie nie będzie zbudowany prawidłowo, tzn. będzie wykraczał poza reguły etyczne. Aby motywowanie było skuteczne, trener musi zwrócić szczególną uwagę na zbudowanie poczucia przynależności zawodników do zespołu i psychologicznej, silnej identyfikacji z nim, dzięki to której wzmocnione zostanie działanie indywidualnej motywacji wewnętrznej, uważanej za kluczowy rodzaj motywacji w osiąganiu sukcesów sportowych. Te ogólne zasady powinny być uwzględniane w budowaniu przez trenerów systemów motywowania swoich zawodników, których kształt w zakresie różnorodności środków, metod, technik i form oddziaływania, uzależniony jest jednak od szeregu rozmaitych czynników, takich jak między innymi poziom sportowy, wiek i płeć zawodników, cechy osobowości i filozofia trenerska szkoleniowca czy też preferowany przez niego styl kierowania drużyną.

Z tego względu, że zespół sportowy (np. siatkarski, koszykarski, szczypiornistów) to układ silnie połączonych naczyń, trener stanowi integralną część tego układu na wszystkich etapach sportowego szkolenia i treningu, a następnie podczas sportowej walki z przeciwnikiem na boisku. Jego rola nie może więc ograniczać się tylko do kształcenia technicznych i taktycznych umiejętności podopiecznych bez uwzględnienia kontekstu psychospołecznego.

Bibliografia dostępna jest w redakcji.