Wystarczy kliknąć, by poczuć się lepiej? – o aplikacjach wspierających emocje

Piotr Grajewski

Coraz szybszy rozwój technologii przynosi stałe usprawnienia w wielu obszarach naszego życia. Coraz częściej też pojawiają się aplikacje wspierające zdrowie psychiczne. Warto przyjrzeć się im bliżej i sprawdzić, czy rzeczywiście pomagają.

Rodzaje cyfrowych rozwiązań dla zdrowia psychicznego

Poza pierwszym skojarzeniem z aplikacjami, istnieje kilka innych typów cyfrowego wsparcia. Zalicza się do nich między innymi:

Strony internetowe z materiałami psychoedukacyjnymi. Zamieszcza się tam materiały oparte na dowodach naukowych, dzięki czemu odbiorcy mogą w dowolnym momencie zapoznać się z rekomendacjami, technikami samopomocy czy informacjami dotyczącymi profesjonalnej pomocy.
Chatboty, czyli wykorzystujące działanie sztucznej inteligencji modele językowe. Agenci uczeni są wchodzenia w interakcję i udzielania podstawowego wsparcia, przekazywania treści psychoedukacyjnych czy uczenia technik radzenia sobie. Niektóre z nich uczą się na podstawie interakcji z użytkownikiem rozpoznawać jego stan emocjonalny czy subtelne zmiany w języku.
Zdalne terapie wykazujące połączenie video lub głosowe. Najbardziej przypominają tradycyjne sesje, a ich popularność zwiększyła się w trakcie pandemii COVID-19. W swoim założeniu mają być odpowiednikiem tradycyjnego spotkania.
Aplikacje mobilne wspierające zdrowie psychiczne są jedną z najgwałtowniej rosnących form udzielania cyfrowego wsparcia. Bardzo często opierają się na założeniach terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) lub mindfulness. Tworzone są z myślą o ogólnym dobrostanie lub dedykowane określonym objawom.

Mnogość rozwiązań to duży atut w korzystaniu z cyfrowych możliwości uzyskania wsparcia. Rozwiązania mogą być często dostosowane do indywidualnych preferencji i możliwości każdego użytkownika, dzięki czemu tworzy on swój optymalny sposób pracy dostosowany do własnej sytuacji.

Aplikacje wspierające zdrowie psychiczne

Szacunki z 2019 roku wskazywały, że istniało od 165 000 do 325 000 aplikacji zaliczanych do kategorii powszechnego zdrowia i samopoczucia, z czego około 10 000 było zaprojektowanych specjalnie z myślą o zdrowiu psychicznym. Tak duża liczba obrazuje trend, wynikający z coraz aktywniejszego poszukiwania cyfrowych sposobów radzenia sobie z trudnościami, które będą łatwo dostępne na telefonie czy tablecie. Bardzo często powstające programy/systemy są tworzone w zgodzie z założeniami CBT lub mindfulness. Oba podejścia ze względu na swoją naturę, mogą być w prosty sposób zaimplementowane na potrzeby cyfrowych rozwiązań.

Korzystanie z aplikacji i platform wspierających zdrowie psychiczne ma liczne zalety. Zalicza się do nich przede wszystkim dostępność. Do korzystania z nich potrzebny jest telefon lub tablet oraz połączenie z internetem. Pozwala to na dotarcie z pomocą tam, gdzie jest szczególny problem z dostępem do usług psychologicznych, np. na obszarach wiejskich czy do osób z ograniczoną możliwością przemieszczania się. Koszt wykupienia pakietu w aplikacji jest zazwyczaj niższy niż prywatna wizyta u specjalisty. Korzystanie z tego typu pomocy może również wiązać się z mniejszą stygmatyzacją – szczególnie w małych społecznościach. Dostęp do terapeutów poprzez zdalne sesje zapewnia większą prywatność niż korzystanie z usług lokalnych specjalistów. Niektóre aplikacje są tworzone z myślą o wsparciu między tradycyjnymi sesjami. Użytkownik może wtedy wykonywać dodatkowe zadania lub zapoznawać się z materiałami. Monitoring może dodatkowo motywować do własnej terapii i wdrażania zmian w swoim życiu, co przekłada się na efektywniejszy proces.

Atutem cyfrowych rozwiązań jest również ich zdolność do personalizacji. Każdy użytkownik może dopasować wiele ustawień do własnych potrzeb. Dodatkowo algorytmy sztucznej inteligencji umożliwiają dostosowanie rekomendacji do emocjonalnego stanu użytkownika na podstawie analizy jego wzorców zachowania lub języka. Użytkownicy mogą także w łatwy sposób monitorować swoje postępy i zmiany np. poprzez regularną samoocenę nastroju czy występowania danych objawów. Aplikacje mogą przypominać o ćwiczeniach i innych zadaniach do wykonania przed nadchodzącą sesją terapeutyczną.

Aplikacje i różne inne cyfrowe rozwiązania różnią się między sobą, co należy uwzględnić w trakcie sprawdzania skuteczności poszczególnych programów. Utrudnia to prowadzenie badań nad ogólną skutecznością tych technik. Opierając się na dostępnych wynikach, można jednak dostrzec pozytywną rolę, jaką odgrywają walidowane (badane pod kątem skuteczności) aplikacje i programy w obrębie zdrowia psychicznego.

Przykładowe aplikacje

Aplikacje mogę być tworzone z myślą o ogólnym funkcjonowaniu i dobrostanie, a także dedykowane konkretnym stanom i zaburzeniom. Przykładem aplikacji zaprojektowanej z myślą o wsparciu w terapii PTSD jest aplikacja CPT Coach. Opiera się ona na technikach terapii przetwarzania poznawczego i dedykowana weteranom, którzy uczestniczą w terapii stacjonarnej. Aplikacja powinna być wykorzystywana jako dodatkowe narzędzie wspierające pomiędzy sesjami terapeutycznymi. Kolejnym przykładem jest aplikacja PTSD Coach, która zapewnia materiały psychoedukacyjne oraz wiele ćwiczeń i technik skupionych na relaksacji, redukcji stresu czy agresji. Aplikacja Moodgym została dedykowana do pracy z objawami lęku oraz depresji opierając się na technikach CBT. W oparciu o techniki mindfulness działa Headspace, która skupia się m. in. na poprawie uważności. Sleepio to internetowy program działający w oparciu o techniki CBT, ukierunkowane na pracę z bezsennością i trudnościami w zasypianiu. Woebot to chatbot stworzony z myślą o pracy z osobami doświadczającymi objawów depresyjnych i lękowych. Również opiera się na technikach CBT. To tylko kilka przykładów z wielu tysięcy aplikacji i programów dedykowanych do wsparcia zdrowia psychicznego. Decydując się na korzystanie z usług którejkolwiek aplikacji, warto sprawdzić badania potwierdzające jej skuteczność.

Ryzyko i ograniczenia

Rozważając korzystanie z aplikacji wspierających zdrowie psychiczne, nie można pominąć potencjalnych zagrożeń związanych z ich użytkowaniem. Jednym z najczęściej przywoływanych problemów jest brak lub niewystarczający poziom regulacji prawnych, który sprawia, że wiele tego typu rozwiązań funkcjonuje w swoistej „szarej strefie”. Może to prowadzić do wykorzystywania luk prawnych przez producentów i dystrybutorów w celu ochrony przed potencjalnymi konsekwencjami prawnymi, co negatywnie wpływa na bezpieczeństwo konsumentów. Dodatkowym wyzwaniem jest zapewnienie odpowiedniej ochrony danych osobowych. W krajach Unii Europejskiej zasady przetwarzania danych określone są m.in. przez RODO. Jednak użytkownicy w innych regionach świata, takich jak Stany Zjednoczone, często pozbawieni są porównywalnego poziomu ochrony. Warto podkreślić, że nawet obowiązujące przepisy nie gwarantują pełnego bezpieczeństwa – istotne pozostają kwestie dotyczące zakresu gromadzonych i przesyłanych danych, podmiotów, którym są udostępniane, a także tego, czy dane przechowywane są wyłącznie lokalnie na telefonie użytkownika.

Poza prawnymi zagrożeniami warto zwrócić uwagę również na kwestie związane z bezpieczeństwem użytkowników. Nie wszystkie aplikacje i systemy wsparcia zostały przygotowane do reagowania na sytuacje kryzysowe, np. związane z szybką reakcją zgłoszenie myśli samobójczych. Za każdym razem warto weryfikować, czy dana usługa została stworzona przy wsparciu specjalistów od zdrowia psychicznego oraz czy deklarowana skuteczność była weryfikowana badaniami naukowymi. W przypadku rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji, twórcy powinni przedstawić w zrozumiały sposób, jak ona działa i na podstawie jakich kryteriów oferuje pomoc użytkownikom. Warto bardzo dokładnie zapoznać się z zakresem usług i wsparcia oferowanego przez daną aplikację, aby mieć pełną świadomość jej możliwości oraz ograniczeń. Niektóre aplikacje są płatne, a pełna zawartość (np. dostęp do technik relaksacyjnych czy dodatkowych materiałów) wymaga osobnej płatności.

Możliwy dalszy rozwój

Aplikacje wspierające zdrowie psychiczne przechodzą bardzo szybką ewolucję. Od prostych zadań opartych na technikach CBT po wykorzystujące sztuczna inteligencję chatboty – a to wszystko w ciągu paru ostatnich lat. Rozwój techniki nie poprzestaje jednak tylko na tym. Coraz częściej wykorzystuje się dodatkowe technologie, np. biofeedback. Mając zewnętrzne urządzenie monitorujące ciało, w połączeniu z odpowiednią informacją zwrotną, użytkownicy mogą ćwiczyć i otrzymywać odpowiedź w czasie rzeczywistym. Wykorzystując moduły VR (wirtualnej rzeczywistości), można tworzyć scenariusze do bezpiecznego oswajania sytuacji lękowych. Każdy może sam określić dokładne warunki sytuacji, dostosowując ją do poziomu np. swojego lęku. Ktoś, kto boi się pająków, nie będzie gotów, aby wejść w gniazdo pełne tych stworzeń, ale perspektywa patrzenia na jednego osobnika z bezpiecznej odległości jest już dużo mniej zagrażająca. Jednak dodatkowe narzędzia powinny być również używane z rozwagą i dokładnie badane, aby zapewnić pełne bezpieczeństwo wszystkim użytkownikom.

Podsumowanie

Aplikacje wspierające zdrowie psychiczne stały się ważnym uzupełnieniem tradycyjnej opieki. Zwiększają one dostęp do wsparcia psychologicznego, zmniejszają stygmatyzację i mogą zapewnić skuteczne interwencje oparte na dowodach naukowych. Pomimo korzyści trzeba pamiętać o tym, że nadal istnieją ograniczenia, szczególnie dotyczące bezpieczeństwa i ochrony danych. Potrzeba ciągłych badań naukowych oraz zmian prawnych, aby zapewnić jak największe korzyści dla użytkowników. Cyfrowe rozwiązania w zakresie zdrowia psychicznego stanowią źródło wsparcia w zaspokajaniu potrzeb związanych z jego ochroną. Ma to szczególne znaczenie w kontekście obecnych ograniczeń systemu zdrowotnego, jego wydolności czy dostępności specjalistów, jednak nie można zapomnieć, że wciąż tradycyjne formy terapii są najskuteczniejsze. Rosnąca popularność takich aplikacji może świadczyć o zmianie postrzegania zdrowia psychicznego – od czegoś wstydliwego do obszaru, o który warto dbać na co dzień.

Oświadczenie o braku konfliktu interesów

Autor oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów związany z niniejszym artykułem. Autor nie utrzymuje żadnych powiązań finansowych, osobistych ani zawodowych z żadnymi platformami cyfrowymi, usługami internetowymi ani aplikacjami wspierającymi zdrowie psychiczne, które zostały omówione w tekście. Autor nie otrzymał żadnego finansowania, sponsoringu ani innej formy wsparcia od podmiotów tworzących lub udostępniających wskazane narzędzia. Przedstawione treści są oparte wyłącznie na niezależnej analizie oraz dostępnych danych naukowych.

Wybrana literatura:

Bear, H. A., Ayala Nunes, L., Ramos, G., Manchanda, T., Fernandes, B., Chabursky, S., … Fazel, M. (2024). The acceptability, engagement, and feasibility of mental health apps for marginalized and underserved young people: Systematic review and qualitative study. Journal of Medical Internet Research, 26, e48964. doi:10.2196/48964
Gama, B., & Laher, S. (2023). Self-help: A systematic review of the efficacy of mental health apps for low- and middle-income communities. Journal of Technology in Behavioral Science, 9(3), 428–439. doi:10.1007/s41347-023-00360-z
Kang, R. M., & Reynolds, T. L. (2024, May 11). “This app said I had severe depression, and now I don’t know what to do”: the unintentional harms of mental health applications. Proceedings of the CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, 37, 1–17. Presented at the CHI ’24: CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, Honolulu HI USA. doi:10.1145/3613904.3642178
Owen, J. E., Kuhn, E., Jaworski, B. K., McGee-Vincent, P., Juhasz, K., Hoffman, J. E., & Rosen, C. (2018). VA mobile apps for PTSD and related problems: public health resources for veterans and those who care for them. mHealth, 4, 28–28. doi:10.21037/mhealth.2018.05.07
Simmons, N., Goodings, L., & Tucker, I. (2024). Experiences of using mental health apps to support psychological health and wellbeing. Journal of Applied Social Science, 18(1), 32–44. doi:10.1177/19367244231196768